Καλώς ήλθατε στον προσωπικό μου ιστολόγιο, που δημιουργήθηκε για την ανάρτηση θεμάτων λογοτεχνίας, λαογραφίας και παράδοσης. Σας ευχαριστώ πολύ για την επίσκεψή σας! Με εκτίμηση και σεβασμό, Ν. Π.
Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου 2020
Δευτέρα 28 Σεπτεμβρίου 2020
Ψωμί με άρμη (άλμη), παλιότερα και τώρα
Κάποιες γαλακτοβιομηχανίες τον τελευταίο
καιρό έχουν προωθήσει στην αγορά ένα «νέο» προϊόν τυριού, δίνοντάς του τη δική της
ονομασία κάθε εταιρία. Το προϊόν αυτό είναι είδος άρμης (άλμης) της παραδοσιακής
φέτας, που μικρή ποσότητα με επίστρωση («άλειμμα») σε μια φέτα ψωμί, μπορεί να
συνοδέψει το φαγητό, ειδικά το πρωινό. Ποτέ δεν έλειψε από την μεσογειακή μας
διατροφή το τυρί σε διάφορες μορφές του, «αλειμμένο» στο ψωμί, ιδίως στο πρωινό.
Κι αν ανατρέξουμε και στο σχετικά πρόσφατο παρελθόν, μια φέτα ψωμί με άρμη (άλμη)
από το βαρέλι (που τη συναντάμε και με διάφορες άλλες ονομασίες, π.χ. αρμόγαλο, αρμούτσα), «αλειμμένη» στο ψωμί, ήταν πολλές φορές το μοναδικό πρωινό μας,
αλλά και κάποιες άλλες το κύριο (και μοναδικό) φαγητό μας, νόστιμο, θερεπτικό και χορταστικό, για μεσημέρι και
βράδυ. Αν μάλιστα ήταν και το ψωμί ζεστό, βγαλμένο εκείνη την ώρα από το σπιτικό ξυλόφουρνο, τότε απολαμβάναμε πραγματική αμβροσία! Ειδικά στις αγροτικές περιοχές, θα ήταν
αδιανόητο να υπήρχε νοικοκυριό χωρίς ζώα και παραγωγή τυριού, έστω και σε
μικρές ποσότητες. Το τυρί ωρίμαζε σε ξύλινα βαρέλια και ως μέσο συντήρησης σε
αυτά ήταν η άρμη, δηλαδή γάλα με το ανάλογο αλάτι. Η άρμη αυτή δεν ήταν άχρηστη
μετά την κατανάλωση του τυριού του βαρελιού, αλλά άρταινε και νοστίμιζε πολλά
φαγητά, όπως λαχανικά και ζυμαρικά. Το «ψωμί με άρμη» ήταν το πιο συνηθισμένο,
ίσως και το πιο γνωστό. Αναμφισβήτα η άρμη στη σύγχρονη
βιομηχανική παραγωγή της, που φαίνεται να έχει και μεγάλη ζήτηση στην αγορά, με
συνήθως το πρώτο συνθετικό της ονομασίας «αλειφο»,
μας φέρνει έντονα στο νου την παράδοση, τα παιδικά μας χρόνια και το πρωινό της
φτωχολογιάς! Παρόμοια
άρθρα: Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 28.9.2020
Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου 2020
Το σπαθί του Νικηταρά
![]() |
| Το ηρωικό σπαθί του Νικηταρά, στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο |
Ως ελάχιστη
απότιση φόρου τιμής στη μνήμη του ΗΡΩΑ,
που πέθανε
σαν σήμερα, 25 Σεπτεμβρίου 1849
Μυημένος στη Φιλική Εταιρία από το 1818 ο
Νικήτας Σταματελόπουλος, ο αγώνας του για την Ελευθερία ήταν τίμιος και ανιδιοτελής.
Έλαβε μέρος σε όλες, σχεδόν, τις μάχες στην Πελοπόννησο και τη Στερεά Ελλάδα, πολλές φορές
στο πλευρό του Θ. Κολοκοτρώνη, του οποίου ήταν ανιψιός. Το θρυλικό σπαθί του, με
το οποίο «έφαγε» πολλούς τούρκους στα Δερβενάκια και από τότε έλαβε το προσωνύμιο «Νικηταράς
ο τουρκοφάγος», βρίσκεται και εκτίθεται σήμερα στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.
Έχει κι αυτό τη δική του ιστορία, όμως,
πέραν αυτής της μάχης στα Δερβενάκια:
Το 1823, στην πρώτη πολιορκία του
Μεσολογγίου, όταν ο εχθρός ερχόταν δια θαλάσσης και η Ελλάδα στερείτο πολεμοφοδίων,
πολλοί Έλληνες, πλούσιοι και φτωχοί, προσέφεραν ό,τι μπορούσε ο καθένας για τον
αγώνα. Τότε ο Νικηταράς, μη έχοντας τίποτ’ άλλο να δώσει, προσέφερε το σπαθί
του. Το έστειλε στο Μιαούλη με γραπτό μήνυμα να το πουλήσει, για να πάρει
μπαρουτόβολα. Ο Μιαούλης του το επέστρεψε με ευλάβεια και σεβασμό.
Ήταν τέτοια η ανιδιοτέλεια και η τιμιότητα
του ΗΡΩΑ, που όταν τον ρώτησε ο Τερτσέτης γιατί έμεινε φτωχός και δεν πήρε ποτέ
του λάφυρα από πολλές τις νικητήριες μάχες που έλαβε μέρος, ο Νικηταράς
απάντησε: «Δεν ήμουνα πραματευτής. Η μοίρα μου το θέλησε να γίνω καπετάνιος. Μα
δε θα ήτανε σωστό να κάμω πραμάτεια το καπετανιλίκι μου για να καζαντίσω»!
Πέθανε τυφλός και πάμφτωχος σαν σήμερα, 25 Σεπτεμβρίου του 1849. Η Ελληνική Πολιτεία για τις υπηρεσίες του, του είχε δώσει... άδεια επαιτείας(!) και επαιτούσε (ζητιάνευε) συνήθως έξω από τον ναό της Ευαγγελιστρίας στον Πειραιά.
Πηγή:
Εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ
Επιμέλεια: Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 25.9.2020
Πέμπτη 17 Σεπτεμβρίου 2020
Τορβάς: Η μάσκα των ζώων! Πότε τη φοράνε και γιατί;
Το γνωστό μας υφαντό ταγάρι, λέγεται και
τορβάς ή ντορβάς, δανειζόμενος το «ν»
από το άρθρο στην αιτιατική (στον
τορβά). Όταν οι ανάγκες το απαιτούν, τοποθετείται και καλύπτει το στόμα και τα
ρουθούνια συμπαθητικών τετράποδων (γαϊδουράκια, μουλάρια, άλογα). Αυτό γίνεται
για να μην μπορούν να φάνε την ακάλυπτη φορτωμένη σε αυτά ζωοτροφή (σανό). Κατά
τη μεταφορά, γυρίζουν συχνά το κεφάλι τους προς τα πίσω και τρώνε από λίγο, με
κίνδυνο μετακίνησης ή και ανατροπής του φορτίου από την πλάτη τους (να
«γυρίσει»). Έχοντας όμως τον τορβά «φορεμένο», τους είναι αδύνατο να φάνε κι
έτσι το φορτίο και μένει ακέραιο και δεν κινδυνεύει «να γυρίσει».
Μεταφορικά λέγεται τορβάς και το φαγητό,
επειδή συνήθως στο ταγάρι μεταφέρεται το φαγητό του γεωργού στο χωράφι και του
βοσκού στο βουνό. Γνωστή και η έκφραση-«απειλή» της μάνας στο άτακτο παιδί, που
μετά την αταξία του φεύγει τρέχοντας να γλιτώσει τον ξυλοδαρμό: «θα σε πιάσω στον τορβά!», δηλαδή, «θα
σε πιάσω όταν έρθεις για φαΐ και τότε θα υποστείς τις συνέπειες των πράξεών
σου»!
Ως ειδικό υφαντό για τα ζώα ο (ν)τορβάς, έχει αραιά ύφανση και δεν εμποδίζει
ιδιαίτερα την αναπνοή του ζώου. Μπορεί, επίσης, με σχετική άνεση να πιεί νερό,
π.χ. στο ποτάμι. Δεν είναι ασυνήθιστο να του βάζουν μέσα και λίγο καλαμπόκι,
ειδικά την ώρα του φορτώματος, για να τρώει και να είναι «ήσυχο» και να
φορτωθεί με ευκολία. Η εφαρμογή του στο ζώο, από το πίσω-επάνω μέρος του
κεφαλιού είναι τόσο σταθερή, που όσο κι αν προσπαθεί ν' απαλλαχτεί απ’ αυτόν,
του είναι πολύ δύσκολο έως αδύνατο να το καταφέρει.
Με τη γνωστή φράση «έβαλε το κεφάλι σου (βαθειά) στον τορβά», θέλουμε να τονίσουμε ότι
κάποιος περιήλθε σε πολύ δεινή θέση. Πιθανότατα προέρχεται από δύσκολες
περιόδους του Ελληνισμού, π.χ. τουρκοκρατία, και έχει πολύ μακάβρια σημασία:
όταν εκτελούσαν επικηρυγμένους, έβαζαν το κεφάλι τους στο ταγάρι και το
πήγαιναν στον αγά, προς επιβεβαίωση της πράξης τους!
Χαριτολογώντας, αυτόν τον καιρό θα μπορούσαν
να... μοιάζουν με τον τορβά και οι μάσκες των ανθρώπων, για την προστασία από την πανδημία! Δικαιολογημένα, λοιπόν τα ζώα, βλέποντάς μας έτσι «περιορισμένους»,
να «λένε» σκωπτικά τους στίχους του γνωστού τραγουδιού του Γιάννη Λογοθέτη, σε μουσική
Γιώργου Χατζηνάσιου, που το πρωτοτραγούδησε η Δήμητρα Γαλάνη: «Βρε, πώς αλλάζουν οι καιροί»!
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 16.9.2020
Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου 2020
Πρακτικοί μετεωρολόγοι και πρακτικές προβλέψεις καιρού
Ακόμα και λίγες δεκαετίες πριν, που η
επιστήμη της μετεωρολογίας είχε πολύ προχωρήσει σε σχέση με το μακρινό παρελθόν,
στους ανθρώπους της υπαίθρου η ενημέρωση ήταν μηδενική έως ελάχιστη. Το
μοναδικό μέσο ενημέρωσης που έφτανε στα χέρια τους ήταν η εφημερίδα, αρκετά
ετεροχρονισμένα όμως. Για τηλεόραση ούτε λόγος, αλλά και ραδιόφωνο διέθεταν
συνήθως τα καφενεία των χωριών και κάποια λίγα νοικοκυρόσπιτα με μεγαλύτερη
οικονομική δύναμη από τα άλλα. Κι εδώ όμως η λήψη ήταν προβληματική, αφού οι
ραδιοφωνικοί σταθμοί βρίσκονταν πολύ μακριά και δεν υπήρχαν τοπικοί
αναμεταδότες. Έτσι, οι άνθρωποι παρατηρούσαν τα σημεία της φύσης και από αυτά
προσπαθούσαν να εξάγουν συμπεράσματα για τον καιρό της ημέρας και των επόμενων
ημερών. Αν π.χ., μετά από ένα τυχαίο γεγονός ξεσπούσε μια καταιγίδα, αυτό
καταγραφόταν στη μνήμη τους και παρόμοιο γεγονός στο μέλλον κινούσε υποψίες για
κάτι ανάλογο.
Και στη σημερινή πραγματικότητα, όμως, και την πρόοδο των επιστημών και της μετεωρολογίας, πολλοί είναι εκείνοι που πιστεύουν τους πρακτικούς μετεωρολόγους, με κορυφαίο παράδειγμα όσους παρακολουθούν τα μερομήνια.
Μυημένοι ορισμένοι από τη διδασκαλία των
μεγαλύτερων, κυρίως κοντινών συγγενών, «κληρονομούσαν» την «τέχνη» και γίνονταν
πολύτιμοι σύμβουλοι των συγχωριανών τους. Τους σταματούσαν στο δρόμο, τους
εύρισκαν στα καφενεία, μετά την εκκλησία, μέχρι και που τους «ενοχλούσαν» ακόμα
και στο σπίτι τους να τους ρωτήσουν για τον καιρό και να προγραμματίσουν τις
δουλειές των επόμενων ημερών. Εκείνοι ένοιωθαν ευχαριστημένοι που μπορούσαν να
προσφέρουν τις υπηρεσίες τους και εισέπρατταν την εκτίμησή τους και την
ευγνωμοσύνη τους. Οι όχι και σπάνιες αποκλίσεις από τις προβλέψεις τους, όμως, προκαλούσαν συχνά την κριτική εις βάρος τους,
συνήθως καλοπροαίρετη, όχι όμως πάντα. Τότε ήταν που οι ειρωνικές ερωτήσεις
«έπεφταν βροχή»! Φυσικά, η παροχή μετεωρολογικών πληροφοριών γινόταν χωρίς
αμοιβή και οι πρακτικοί μετεωρολόγοι ήταν υπολογίσιμοι άνθρωποι.
Αξέχαστη μένει η αποστομωτική απάντηση
ενός πρακτικού μετεωρολόγου, που ενώ το προηγούμενο βράδυ είχε προβλέψει
καλοκαιρία, ξεκίνησε για το χωράφι του κρατώντας την ομπρέλα. Κάποιος γείτονάς του ήθελε να τον πειράξει καλοπροαίρετα κι εκείνος του απάντησε: «Ο μακαρίτης ο πατέρας
μου έλεγε: Το καλοκαίρι πάρε μαζί σου αδιάβροχο, το χειμώνα ό,τι θέλεις κάνε»!
Σημεία και προάγγελοι αλλαγής του καιρού
μπορεί να είναι:
- Το μεγάλο «αλώνι του φεγγαριού» προμηνύει
κακοκαιρία (ένας κύκλος πολύ μεγάλης ακτίνας γύρω από το φεγγάρι το χειμώνα). Το «αλώνι» ευτό, όταν σχηματίζεται είναι πάντα ευδιάκριο, κανονικό σχήμα κύκλου, ακόμα κι αν το ίδιο το φεγγάρι δεν είναι «γεμάτο»
- Αν το φεγγάρι στη «φέξη» μέχρι το πρώτο
τέταρτο είναι σε τέτοια θέση που το «κοίλο» μέρος του μπορεί με τη φαντασία να
«κρατήσει» νερό, τις επόμενες μέρες αναμένονται βροχές.
- Το «κόκκινο» φεγγάρι φέρνει αέρα, ενώ το
«καθαρό» καλοκαιρία.
- Ο «θαμπός» ήλιος πιστεύεται ότι θα φέρει
βροχή.
- Το «υπόκουφο», μακρινό μπουμπούνισμα τις
βροχερές μέρες του χειμώνα, προμηνύει μεγάλη χιονόπτωση.
- Τα πολύ λαμπερά αστέρια το χειμώνα αναμένεται
να φέρουν βροχή ή χιόνι.
- Ένα «αθώο» συννεφάκι στη μέση ή σε κάποιο
συγκεκριμένο σημείο του ουρανού, μπορεί τις επόμενες ώρες να φέρει
καταιγίδα.
- Ένας απρόσμενος πόνος σε συγκεκριμένα σημεία
του σώματος π.χ. αντιβράχιο, κνήμη, μέση, προμηνύει αλλαγή-επιδείνωση του
καιρού.
- Αν τα καβούρια βγαίνουν και περπατάνε έξω από τα ποτάμια, τις λίμνες και τους λάκους, αναμένεται πολύ έντονη βροχή.
- Το λάλημα του κόκορα στο κοτέτσι αποβραδίς,
σημαίνει κι αυτό αλλαγή-επιδείνωση του καιρού («φυσιολογικά» ο κόκορας μας
ξυπνάει με το λάλημά του το ξημέρωμα).
- Αν η μυζήθρα από το γάλα «βγαίνει» με δυσκολία
ή «σκορπάει» (θρυμματιζεται), το φαινόμενο αυτό είναι προάγγελος μεγάλης καταιγίδας και οι
τσοπάνηδες που το γνωρίζουν ενημερώνουν σχετικά τους άλλους να μαζέψουν τα
κοπάδια τους σε ασφαλές μέρος και συγχωριανούς τους γενικότερα για επικείμενη μεγάλη καταιγίδα.
- Το πέταγμα και κελάηδημα του γλάρου σε μεγάλη
απόσταση από τη θάλασσα είναι προμήνυμα βροχής.
- Όταν τα μυρμήγκια μαζεύουν πολύ χώμα έξω από
τη φωλιά τους, κυρίως προς το βοριά, αναμένονται αέρηδες, βροχές και κακοκαιρία.
- Όταν οι μέλισσες συμπεριφέρονται «τεμπέλικα»,
δηλαδή δεν βγαίνουν για συλλογή τροφής, προμηνύεται βροχή.
- Η συνεχής και μεγάλη ύφανση της αράχνης το
καλοκαίρι, σημαίνει ότι η καλοκαιρία θα συνεχιστεί.
- Όταν στη δύση του ήλιου βλέπουμε λίγα σύννεφα
«χρυσά», θα ξημερώσει καλή μέρα.
- Τα γνωστά μας (η)μερομήνια, από 1η
έως 6η Αυγούστου (ορισμένοι τα υπολογίζουν με το παλαιό ημερολόγιο).
Κάθε μέρα αντιστοιχεί σε δύο μήνες: Η 1η του μήνα από το πρωί μέχρι
το μεσημέρι προμηνύει τί καιρό θα κάνει το Γενάρη και από το μεσημέρι μέχρι το
βράδυ τί καιρό θα κάνει το Φλεβάρη, κ.ο.κ. Κατ’ άλλους οι παρατηρήσεις γίνονται
για δώδεκα μέρες, μία για κάθε μήνα. Λέγεται ότι οι προβλέψεις βασίζονται στο
είδος των νεφώσεων και τους ανέμους των ημερών.
- Το «νίψιμο» της γάτας: Αν είναι κατά την
ανατολή θα έχουμε καλοκαιρία, αν είναι κατά το νότο βροχές, κατά την δύση
καταιγίδες και βαρυχειμωνιά και κατά το βοριά αέρα. («Νίψιμο» της γάτας:
«πλένει» με τη γλώσσα της το σώμα της).
- Η πρώιμη ανθοφορία των δέντρων, προμηνύει και
πρώιμη άνοιξη.
- Ένα καλό, πολύτιμο και «έγκυρο», θα έλεγε κανείς μέσο πρόγνωσης του καιρού για πολλούς, ήταν ο Καζαμίας. Πέρα από ημερολόγιο και βιβλίο ποικίλης ύλος για όλο το χρόνο, οι καιρικές προβλέψεις για κάθε βδομάδα λαμβάνονταν πολύ σοβαρά υπ' όψιν.
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 13.9.2020
Σάββατο 8 Αυγούστου 2020
«Βάπτισμα» στα ύδατα της Στυγός!
ΔΕΥΤΕΡΟ
ΜΕΡΟΣ του οδοιπορικού μας στο Χελμό
![]() | |
Ο επιβλητικός βράχος με τα ύδατα της Στυγός να κατακρημνίζονται
|
Δεν θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν αναπαυτικός και χορταστικός ύπνος στο Χελμό, πλάι στον «Αρίσταρχο». Το βραδινό γλέντι, η τσιπουρο-κρασοκατάνυξη και το λεπτό στρώμα δεν συνέβαλαν σε κάτι τέτοιο. Ήταν, όμως, χορταστικά και υπεραπολαυστικά όλα τ’ άλλα, από το μικρότερο μέχρι το μεγαλύτερο, αν και τίποτα «μικρότερο» δεν ένοιωσε κανείς μας!
Πριν τις έξι το πρωί ήμαστε όλοι στο πόδι.
Η καλή προετοιμασία δεν επέτρεψε στο κρύο και στο παγωμένο αεράκι της
νύχτας να μας χαλάσει τη βραδιά. Μετά το γρήγορο ξεστήσιμο των σκηνών και την τακτοποίηση
του εξοπλισμού διανυκτέρευσης, όλοι της συντροφιάς μας είχαμε τεταμένη την
προσοχή μας να μην χάσουμε τη μαγεία της ανατολής από τα μέρη της Κορινθίας και
κινητά, φωτογραφικές μηχανές και κάμερες ήταν σε πλήρη ετοιμότητα. Ο Γιώργος Δαλιάνης βγήκε στο κοντινότερο αγνάντιο κι έπαιξε με τη φλογέρα του και τραγούδησε «ξημέρωσε η ανατολή, γλυκοχαράζει η δύση», λέγοντας με τον ξεχωριστό αυτό τρόπο
τη δική του «καλημέρα» τον ήλιο που δειλά-δειλά ξεπρόβαλε. Στη φλογέρα και στο τραγούδι του του «ισοκρατούσαν» τα κουδούνια των κοπαδιών!
Γιώργος
Δαλιάνης: «Εφώτισε η ανατολή, γλυκοχαράζ' η δύση» (βίντεο)
Αμέσως μετά το πρωινό μας, «στο πόδι» κι αυτό, απ’
ό,τι είχε μείνει το βράδυ, και με τις οδηγίες του μυημένου στη διαδρομή
τέταρτου Γιώργου της παρέας μας, του Γιώργου
Γκλαβά, κατηφορίσαμε. Ο Γιώργος Γκλαβάς έχει κάνει πολλές φορές την
κατάβαση προς τη Στύγα, αλλά και σε μικρή ηλικία βοσκούσε τα πρόβατα στην
περιοχή. Όπως μας έδειξε όταν φτάναμε εκεί, είχε σκαλίσει σε μια πλάκα το όνομά
του τότε, η οποία είναι ακόμα άθικτη στη θέση της! Σε όλη τη διαδρομή της
κατάβασης, όπως και μετά στην επιστροφή, ο εξαίρετος φίλος ως άριστος ξεναγός
και γνώστης των δυσκολιών, μας παρακολουθούσε έναν-έναν και μας έδινε συνεχώς
οδηγίες.
![]() |
Η πλάκα με το
όνομα το Γιώργου Γκλαβά, «γραμμένο» από τα παιδικά του χρόνια,
κοντά στα ύδατα της
Στύγας !
|
Δεν είχαμε προχωρήσει πολύ και συναντήσαμε
τη «Μαυρόλιμνη», μια μικρή επίπεδη
έκταση, που ακόμα και τον Αύγουστο «κρατάει» νερό, ενώ τα προηγούμενα χρόνια
δεν έλιωνε ούτε ο πάγος! Τελευταία, όμως, που οι βροχές και οι χιονοπτώσεις
έχουν μειωθεί, αυτό δεν συμβαίνει. Πιθανότατα η «Μαυρόλιμνη» οφείλει την
ονομασία της στα «μαύρα νερά» της
Στύγας, αποκαλούμενα έτσι γιατί ο βράχος που κατακρημνίζονται έχει μαύρο
χρωματισμό.
![]() |
| Στη Μαυρόλιμνη |
Σε όλη τη διαδρομή, η κουβέντα, τα αστεία, τα κάποιες
φορές τα καλοπροαίρετα πειράγματα, είχαν ηχηρή παρουσία. Ηχηρή παρουσία είχαν
και οι δυνατές φωνές-κραυγές με φωνήεντα, να ακουστεί τέσσερις και πέντε φορές
ο αντίλαλος στις πλαγιές και στα φαράγγια.
![]() |
Η ομάδα μας στην κατάβαση
(Φωτογραφία Γ. Γκλαβάς)
|
Ύστερα από δύο, περίπου, ώρες κατάβαση σε σαθρό,
ολισθηρό και επικίνδυνα επικλινές έδαφος σε πολλά σημεία, με μεγάλα βράχια, κάποια
από τα οποία κοφτερά, και με τις βαθιές ρεματιές να περιμένουν να σε καταπιούν
αν είσαι απρόσεκτος, φτάσαμε στον προορισμό μας. Αξίζει να σημειωθεί ότι το
μονοπάτι ανήκει στην κατηγορία Ε4, σύμφωνα με τους ορισμούς της Ευρωπαϊκής
Ένωσης Ορεινής Πεζοπορίας. Τα τελευταία μέτρα ήταν ακόμα πιο δύσκολα και για να
φτάσουμε στη σπηλιά που τρέχει το νερό έπρεπε να περάσουμε κάτω από τον
καταρράκτη και να βραχούμε. Τα νερά του ήταν πολύ λίγα, λόγω των περιορισμένων
βροχών και καθόλου δεν μας πτόησαν. Άλλωστε, ένα «κατάβρεγμα» που ισοδυναμούσε
με το πολυπόθητο βάπτισμα, ήταν «ό,τι καλύτερο» εκείνη τη στιγμή, κατά του
πρωινού-καυτού ήλιου που είχαμε αντίκρυ και του ιδρώτα που είμαστε λουσμένοι.
Το
καλωσόρισμα των πολλών εκατοντάδων πετροχελίδονων, που πέταγαν χαρούμενα από τις
φωλιές τους και από βράχο σε βράχο, ήταν χαρακτηριστικό. Με τα τιτιβίσματά τους
«ημέρευε» το δέος που προκαλούσαν ο τεράστιος βράχος και το άγριο τοπίο. Ήταν
και για όλους μας μια μη αναμενόμενη διαφορετική έκπληξη, αφού θα θεωρούσαμε
περισσότερο φυσικό το καλωσόρισμά μας να γίνει από πολύ μεγαλύτερους οικοδεσπότες:
αετούς και γεράκια να κάνουν κύκλους.
Η εικόνα που αντικρίζει ο επισκέπτης στο
κοίλωμα-σπηλιά του βράχου, θυμίζει κατά πολύ Χριστιανικό προσκύνημα-σημείο
εύρεσης ιερής εικόνας! «Αγίασμα» και το νερό που τρέχει από τις σχισμές, λιμνάζοντας σ’ ένα πολύ μικρό φυσικό βαθούλωμα, που σε προσκαλεί να
σκύψεις να προσκυνήσεις και να πιείς για να λάβεις την… αθανασία! Η μοναδική,
ίσως, παραφωνία είναι που ορισμένοι επισκέπτες φιλοδοξούν να περάσουν στην…
αθανασία, γράφοντας τ' όνομά τους και την ημερομηνία επίσκεψής τους στο βράχο,
με χημικά «ανεξίτηλα» κατ’ αυτούς χρώματα. Προς επίρρωση των γραφομένων μου,
μπορείτε να δείτε-ακούσετε τα δύο
ερασιτεχνικά βίντεο που ακολουθούν:
Στο πρώτο την ομάδα μας στο σπήλαιο της Στύγας και όλη τη μεγαλοπρέπεια του βράχου:
Στο πρώτο την ομάδα μας στο σπήλαιο της Στύγας και όλη τη μεγαλοπρέπεια του βράχου:
Στη Στύγα! (βίντεο)
Και στο δεύτερο τη σύντομη συγκινητική ξενάγηση του Γιώργου Γκλαβά, όπως την έχει αναρτήσει ίδιος στην προσωπική του σελίδα στο facebook, ΕΔΩ.Τον αποχαιρετισμό της ομάδας μας στον «ιερό» αυτό χώρο, έκανε πάλι με τη φλογέρα του ο Γιώργος Δαλιάνης, παίζοντας το τραγούδι του Τάσου και της Γκόλφως, που το ειδύλλιό τους εκτυλίχθηκε κάπου σε αυτούς τους βράχους.
Ο Γιώργος Δαλιάνης παίζει με τη φλογέρα του το
δημοτικό τραγούδι
«πού ήσουνα Γκόλφω κι άργησες»
Στα πλάνα του βίντεο ο βράχος, όπου τα ύδατα της Στυγός
σχηματίζουν καταρράκτη
![]() |
«Προσκύνημα» και «κοινωνία» με το «αθάνατο» νερό της
Στύγας!
(Φωτογραφία: Γ. Γκλαβάς)
|
![]() |
Από αριστερά προς τα δεξιά:
Γ. Γκλαβάς, Γ. Δαλιάνης, Ν. Παπακωνσταντόπουλος |
Κλείνοντας την καταγραφή αυτού του μοναδικού οδοιπορικού, θέλω με όλη τη
δύναμη της ψυχής μου να ευχαριστήσω τον φυσιολάτρη και γνήσιο εκφραστή της
δημοτικής μας μουσικής παράδοσης, προσωπικό φίλο και συντοπίτη Γιώργο Δαλιάνη και την εκλεκτή του Ευγενία, που μας προσκάλεσαν και μας
κατέστησαν με τη σύζυγό μου κοινωνούς αυτή της ξεχωριστής εμπειρίας. Με τα ίδια
λόγια θέλουμε να ευχαριστήσουμε και τον πατριδολάτρη και φυσιολάτρη συγγραφέα και ιεροψάλτη Γιώργο Γκλαβά για την ξενάγηση και την
εν γένει συμβολή του σ’ αυτό το «βίωμα ζωής»! Τον ευχαριστώ, ακόμα, και για το
φωτογραφικό υλικό που πολύ πρόθυμα και ευγενώς μου παραχώρησε για τις ανάγκες του Α΄ και Β΄ ΜΕΡΟΥΣ
των αναρτήσεών μου για την ανάβαση στο Χελμό. Ευχαριστούμε, τέλος, όλη την "ορεινή συντροφιά" για τις όμορφες στιγμές!
Μυθολογικά και ιστορικά στοιχεία
Χελμός:
«Αροάνια Όρη» στην αρχαιότητα, γνωστότερα
ως «Χελμός» σήμερα και «Χιαλμός» εν πολλοίς στη ντοπιολαλιά της περιοχής, η
ρίζα της νεότερης ονομασίας του ίσως είναι ξενική. Είναι οροσειρά της βόρειας Πελοποννήσου, που εκτείνεται
σε Αχαΐα και λιγότερο σε Κορινθία. Η ψηλότερη κορυφή τους, η Αετοράχη,
βρίσκεται στο βορειοανατολικό τμήμα της επαρχίας Καλαβρύτων, όπου το 1966
συνετρίβη αεροπλάνο με πολλά θύματα.
Το βουνό έχει συνδεθεί άρρηκτα με τα
«αθάνατα νερά της Στύγας», καθώς και με το ειδύλλιο του Τάσου με τη Γκόλφως, που
πλέχθηκε στις πλαγιές του. Από το 2009 ο ορεινός όγκος του Χελμού και το
φαράγγι του Βουραϊκού ποταμού αποτελούν προστατευόμενη περιοχή, ως Εθνικό
Πάρκο.
Στύγα:
Με το όνομα Στύγα, Στύγξ στην καθαρεύουσα,
που σημαίνει μισητή, φρικαλέα, συναντάμε θεότητες της αρχαιότητας: Κόρη του
Ωκεανού και της Τηθύος, κόρη του Ερέβους και της Νυκτός, ένας από τους μεγάλους
ποταμούς του Κάτω Κόσμου, ακόμα και ονομασία κουκουβάγιας. Από την κορυφή ενός απόκρημνου βράχου, του
Τάρταρου, ανέβλυζε το νερό της που σχημάτιζε αρχικά τον Στύγιο ποταμό και
ακολούθως την υπόγεια λίμνη Στύγα. Τα νερά τους ήταν είχαν τρομερή δύναμη,
μέχρι που χάριζαν και την αθανασία. Σ’ αυτά βάπτισε η Θέτιδα το γιό της τον
Αχιλλέα και έγινε άτρωτος, εκτός από τη φτέρνα του, από τον οποία τον κρατούσε
κατά το βάπτισμα και έμεινε έξω από το νερό. Ο καταρράκτης της, που τα νερά
κατακρημνίζονταν και σχημάτιζαν το Στύγιο ποταμό την υπόγεια λίμνη Στύγα,
πίστευαν ότι ήταν στα Αροάνια Όρη.
Το τηλεσκόπιο «Αρίσταρχος» του Χελμού
Στη δεύτερη σε υψόμετρο κορυφή του Χελμού,
τη Νεραϊδοράχη, πάνω από το χιονοδρομικό Κέντρο Καλαβρύτων, βρίσκεται το
Αστεροσκοπείο του Χελμού, στο οποίο έχει εγκατασταθεί το μεγαλύτερο τηλεσκόπιο
των Βαλκανίων, με την ονομασία «Αρίσταρχος»,
προ τιμήν του αστρονόμου της αρχαιότητος Αριστάρχου του Σαμίου (3ος
αιώνας π.Χ.). Η θέση αυτή επελέγη γιατί είναι από τα σημεία της Ευρώπης με τη χαμηλότερη
φωτορύπανση και συνήθως πάνω από τα σύννεφα. Από τα κυριότερα χαρακτηριστικά
του είναι το μεγάλο οπτικό πεδίο και η ευκρίνεια που ευνοούν την παρατήρηση
μακρινών ουρανίων σωμάτων και γαλαξιών, η συνεργασία του με το αστεροσκοπείο
Αθηνών στο οποίο και ανήκει ή και με άλλα συνεργαζόμενα αστεροσκοπεία, η
συμμετοχή σε διεθνή προγράμματα, ο εκπαιδευτικός του ρόλος, ο σύγχρονος
εξοπλισμός του, η φιλικότητά του με το περιβάλλον κ.ά.
Να σημειωθεί ότι η ονομασία του
αστεροσκοπείου του Χελμού είναι «Αιμίλιος
Χαρλαύτης», προς τιμήν του Έλληνα αστροφυσικού-επικεφαλής της επιστημονικής
ομάδας που εγκατέστησε του τηλεσκόπιο «Αρίσταρχος». Ο Αιμίλιος Χαρλαύτης δεν πρόλαβε να το δει
ολοκληρωμένο, αφού έχασε τη ζωή του σε ορειβασία στο Μαίναλο, το 2005. Στο
κοινό, όμως, έχει επικρατήσει η ονομασία του τηλεσκόπιου για το αστεροσκοπείο.
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 7.8.2020
Τετάρτη 5 Αυγούστου 2020
Μια νύχτα στην κορυφή του Χελμού, μαζί με τον «Αρίσταρχο»!
Περιεχόμενα:
- Σύντομος πρόλογος, η φιλοξενία και η πρόταση,
προετοιμασία, διαδρομή, άφιξη και διανυκτέρευση (Α΄ΜΕΡΟΣ).
- Κατάβαση, «βάπτισμα» στα ύδατα της Στυγός, μυθολογικά
και ιστορικά στοιχεία, πολύ επιγραμματικά (Β΄ ΜΕΡΟΣ).
Σύντομος πρόλογος
Μια ξεχωριστή εμπειρία σε κάποια
βουνοκορφή, βράδυ καλοκαιριού με το φεγγαρόφωτο, είναι, ίσως, κρυφή επιθυμία
πολλών. Σ’ εμάς, που τα παιδικά μας χρόνια
ήταν ορεσίβια, όμως, σκιρτάει πάντα η καρδιά μας. Και η ευχάριστη πρόταση
ήλθε αναπάντεχα ευχάριστα από έναν πολύ καλό φίλο, το Γιώργο Δαλιάνη.
Σ’ αυτό το πολύ όμορφο ταξίδι, που η
καταγραφή του γίνεται όσο το δυνατόν πιο «συμπιεσμένα», για μην κουράσει τον
αναγνώστη, θέλω να πιστεύω ότι η παρέα μας θα μεγαλώσει πολύ, η εμπειρία θα
μοιραστεί και η χαρά θα γίνει κι αυτή πολύ πιο μεγάλη.
Για πρακτικούς λόγους το «ταξίδι» αυτό
χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
η διαδρομή, η άφιξη και η διανυκτέρευση στο Χελμό και στο ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ η κατάβαση και το «βάπτισμα» στα ύδατα της Στυγός,
καθώς και ορισμένα μυθολογικά και ιστορικά στοιχεία, πολύ περιληπτικά.
ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ
Η φιλοξενία και η πρόταση, προετοιμασία
Ήταν υπέροχο και εύφρανε τις αισθήσεις μας
το αγριογούρουνο στιφάδο, στο γεύμα που μας είχε καλέσει με την σύζυγό μου στο
πατρικό του σπίτι, στην Ψωφίδα (Χόζοβα) Καλαβρύτων, ο πασίγνωστος εκφραστής της
δημοτικής μας μουσικής παράδοσης, προσωπικός φίλος και συντοπίτης Γιώργος Δαλιάνης. Η χρυσοχέρα
νοικοκυρά-σύζυγός του, η εξαίρετη Ευγενία,
είχε επιμεληθεί με όλη της την τέχνη και αξιοσύνη το κάθε τι: την υποδοχή μας,
το φαγητό, το τραπέζι με το σπιτικό κρασί τους, την εν γένει Αβραμιαία φιλοξενία
μας.
Την πολύ ευχάριστη ώρα του γεύματος συμπλήρωσε
μια άκρως δελεαστική πρόταση του Γιώργου: Την επόμενη μέρα, τελευταία του
Ιουλίου 2020, να ανέβουμε στην κορυφή Χελμό
για ξενάγηση στο αστεροσκοπείο «Αρίσταρχος»,
να διανυκτερεύσουμε εκεί με δωδεκαμελή ομάδα και το πρωί της άλλης ημέρας να πάμε
στα νερά της Στύγας! Ανταλλάξαμε στιγμιαίες ματιές με τη σύζυγό μου και το πρώτο
ελαφρύ μειδίαμα του ενός στον άλλον, σήμαινε πανηγυρική αποδοχή!
Είναι από τις φορές που άλλες προγραμματισμένες
προτεραιότητες τις «βάζεις στην άκρη», γιατί τέτοιες ευκαιρίες δεν τις αφήνεις
να χαθούν! Με την επιστροφή στο σπίτι, στο χωριό μου, είχαν μπει «στη θέση» τους
στο μυαλό μας τα πράγματα που θα παίρναμε μαζί μας για τη διανυκτέρευση και την
πεζοπορία και άρχισαν οι ετοιμασίες: ρούχα για τον ύπνο, φαγητά και νερό,
κατάλληλη ένδυση και υπόδηση, αντηλιακή προστασία, μπαστούνια (γκλίτσες) για
στήριγμα στα δύσκολα σημεία της διαδρομής.
![]() |
| Ετοιμασίες για τη διανυκτέρευση στο βουνό… |
Την επόμενη μέρα το απόγευμα, συναντηθήκαμε με το Γιώργο και την Ευγενία στο σημείο που είχαμε συμφωνήσει και με τα δύο αυτοκίνητα, ακολουθώντας το ένα το άλλο, κατευθυνόμαστε στον τόπο προορισμού. Σε αρκετά σημεία της διαδρομής σταματήσαμε να απολαύσουμε τη φύση, που όσο ανεβαίναμε «αγρίευε» και «ξεγυμνωνόταν», λόγω του υψομέτρου. Πολλές και οι πέτρινες βρύσες, μας κέρναγαν αφειδώλευτα το νερό τους κι εμείς για αντάλλαγμα υποκλινόμαστε ενώπιών τους, να το πιούμε στη χούφτα. Αναγκαία και μια ολιγόλεπτη στάση στα Καλάβρυτα, για τον απαραίτητο ανεφοδιασμό σε μικροπράγματα που μας έλειπαν για τη νύχτα.
Ο ήλιος έγερνε προς τη δύση του κι ένα
μεγάλο κοπάδι πρόβατα μας «ανάγκασε» να σταματήσουμε να το απολαύσουμε στη βοσκή,
αλλά να ακούσουμε και την τέλεια μουσική αρμονία των κουδουνιών του. Πιστοί
φύλακές του τα μεγάλα τσοπανόσκυλα, μας ενημέρωναν με τα γαβγίσματά τους να μην
πλησιάσουμε. Ο Γιώργος Δαλιάνης δεν έχασε την ευκαιρία να καλέσει στην παρέα
μας το βράδυ και τους δύο τσοπάνηδες που τα βοσκούσαν, οι οποίοι υποσχέθηκαν
ότι θα ανταποκριθούν ευχαρίστως.
Η τέλεια η μουσική αρμονία των κουδουνιών, λίγο πριν το
ηλιοβασίλεμα! (βίντεο)
Σχεδόν ταυτόχρονα με τη δύση του ήλιου
ανέτειλε και το φεγγάρι, που αν και λίγες μόνο μέρες πριν την πανσέληνο,
σκόρπισε σε λίγο άπλετο το φέγγος του σε βουνά, κάμπους και θάλασσες.
Λίγα μόλις μέτρα από τη δεύτερη ψηλότερη
κορυφή του Χελμού, τηνΝεραϊδοράχη, σ’ ένα πραγματικά Αλπικό τοπίο, μας
υποδέχθηκε ο Αρίσταρχος, σε υψόμετρο 2340 μέτρων. Το λευκό του χρώμα είχε
βαφτεί απαλό πορτοκαλί από τις ακτίνες του ήλιου, λίγο πριν τη δύση του. Έτσι
«μεταμορφώνεται» κάθε δειλινό, αντανακλώντας στο φωτοδότη του γαλαξία μας τη
δική του μεγαλοπρέπεια από την κορυφή του ιστορικού βουνού, εφ’ όσον τα σύννεφα
το επιτρέπουν. Πρώτη μας σκέψη ήταν να φωτογραφηθούμε μπροστά του, αλλά και με
το σε αντίθετη κατεύθυνση ηλιοβασίλεμα, που χρύσιζε τα νερά του Ιονίου πολύ
μακριά μας!
![]() |
| Στον «Αρίσταρχο»… |
![]() |
| Ο ήλιος καθρεφτίζεται στο Ιόνιο, πριν βυθιστεί στα νερά του! |
Δεν άργησαν να έλθουν και οι άλλοι δυο Γιώργηδες με τις οικογένειές τους που συμπλήρωσαν την παρέα της βραδιάς μας στο βουνό. Όλοι μαζί δεκατρείς! Σε λίγο έφτασαν και οι δύο βοσκοί που συναντήσαμε ανεβαίνοντας και η παρέα μας έγινε δεκαπενταμελής. Μετά τις απαραίτητες συστάσεις και τις γνωριμίες, ακολούθησε μια σύντομη ξενάγηση στις εγκαταστάσεις του αστεροσκοπείου από το προσωπικό του, το οποίο, προς απογοήτευση όλων μας, μας ενημέρωσε ότι δεν είναι δυνατή και δεν επιτρέπεται η πρόσβαση του κοινού στο μεγάλο τηλεσκόπιο.
Ακολούθησε το στήσιμο των σκηνών, με
δεδομένη την αλληλοβοήθεια. Μια εφεδρική σκηνή που είχε η οικογένεια του ενός
Γιώργου, μας παραχωρήθηκε ευγενώς και πολύ πρόθυμα, για μην κοιμηθούμε στο
αυτοκίνητο με τη σύζυγό μου, όπως είχαμε προγραμματίσει. Χωρίς προστασία από το
κρύο η διανυκτέρευση σε τόσο υψόμετρο είναι αδύνατη, αφού η θερμοκρασία πέφτει
κάτω από τους δέκα βαθμούς Κελσίου, τις ίδιες ώρες που σε πόλεις και πεδινές
περιοχές μπορεί και να παραμένει πάνω από τριάντα!
«Στα πόδια μας» τα φώτα των Καλαβρύτων και
του Σκεπαστού υπερτερούσαν έναντι του φωτισμού των άλλων χωριών της επαρχίας.
Ανατολικά τα φώτα άλλων χωριών της Αχαΐας και της Κορινθίας, που τρεμόσβηναν κι
αυτά σαν αδύναμες πυγολαμπίδες. Δυτικά και πολύ μακριά φαίνονταν τα δυνατά φώτα
της Πάτρας, δηλώνοντας τη «μεγάλη ζωή» της πόλης.
Όλα ήταν έτοιμα, πλέον, για το λιτό δείπνο
μας, που μόνο λιτό δεν αποδείχθηκε. Τα μεσάλια στρώθηκαν και του Αβραάμ και του
Ισαάκ τα καλά έβγαιναν από τα σακίδια και τα φορητά ψυγεία, οι μοσχοβολιές
έφταναν στο αισθητήριο όργανο της όσφρησης του καθενός μας και σε λίγο σε αυτό
της γεύσης, αφήνοντας επιφωνήματα απόλαυσης και πολλά παινέματα για τα άξια
χέρια που τα ετοίμασαν! Οι πρώτες γουλιές από κρασί και τσίπουρο έφεραν ακόμα
μεγαλύτερη ευφορία και η φλογέρα του άριστου δεξιοτέχνη Γιώργου Δαλιάνη
ξεκίνησε το γλυκό της κελάηδημα. Επεκράτησε απόλυτη σιωπή, που ερμηνευόταν
θαυμασμός στον καλλιτέχνη. Σε λίγο, σειρά πήρε το κλαρίνο του γιού του, του
Νικόλα, και αυθόρμητα όλοι μας, αν και ανεκπαίδευτοι ως «χορωδία», τους σιγοσυνοδεύαμε
στα τραγούδια.
![]() |
| Του Αβραάμ και του Ισαάκ τα καλά! |
Το φαγοπότι άρχισε! (βίντεο)
|
Φλογέρα και κλαρίνο, σε απόλυτη σιωπή! (βίντεο)
«Φέξε μου φεγγαράκι μου»! (βίντεο)
Και ενώ το ξεχωριστό αυτό νυχτερινό γλέντι
στην κορυφή του Χελμού ήταν σε πλήρη εξέλιξη κάτω από το φεγγαρόφωτο, ένα
αυτοκίνητο κατευθυνόταν προς το μέρος μας, που όμως σταμάτησε σε κάποια
απόσταση. Υποθέσαμε ότι είναι από το προσωπικό του αστεροσκοπείου και δεν
δώσαμε περισσότερη σημασία. Σε πολύ λίγο ακούστηκε ένας γνώριμος ρυθμικός ήχος
τυμπάνου, εναρμονισμένος με της νότες της φλογέρας και του κλαρίνου, που αμέσως
οι περισσότεροι αναγνωρίσαμε ότι ήταν ο Γιώργος
Γκλαβάς με το ταβούλι (νταούλι) του, ο τέταρτος Γιώργος και δέκατος έκτος
της παρέας! Ο καλό φίλος είχε σκηνοθετήσει έτσι την άφιξή του, που έγινε μια
πολύ ευχάριστη έκπληξη, αφού η προσυνεννόηση με το Γιώργο Δαλιάνη δεν μας ήταν
γνωστή.
Μεγάλη και πολύ ευχάριστη έκπληξη η εμφάνιση του
Γιώργου Γκλαβά! (το βίντεο δικό του)
Δεν περιγράφεται τί έγινε με τον ερχομό
του τέταρτου Γιώργου! Το τραγούδι, το κλαρίνο, η φλογέρα και ο ήχος του
νταουλιού ξεσήκωσαν και τους πιο «δύσκολους» στο χορό. Η νύχτα εκείνη, με το
υπέροχο φεγγαρόφωτο, θα μείνει αξέχαστη σε όλους εμάς του κοινωνούς της και
στον μεγάλο φιλόξενο οικοδεσπότη μας, τον Αρίσταρχο!
Συνεχίζεται,
με το ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΡΟΣ, σύντομα.
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 5.8.2020
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)

















