Τετάρτη 11 Μαΐου 2022

Μυθολογικά, ιστορικά και λαογραφικά στοιχεία της φωτιάς


     Γνωστό και μεγάλο θέμα η φωτιά από τη μυθολογία και την αρχαιότητα, -πυρά της καθαρεύουσας-, έπαιξε και συνεχίζει να παίζει και σήμερα πρωταρχικό ρόλο στη ζωή του ανθρώπου. Εκτός από την καθημερνή της χρήση, φωτισμός-μαγείρεμα-παρασκευή τροφής-ζέστη-θαλπωρή, την συναντάμε και έχει θέση σε κάθε άλλη δραστηριότητά μας: Στις επιστήμες, στην έρευνα, στη λογοτεχνία, στη μουσική, στη λαογραφία, στην παράδοση, στις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, στη βιομηχανία στης προόδου, αλλά και στη βιομηχανία της καταστροφής. 

     Αν και θεωρείται βέβαιο ότι ήταν γνωστή στον πρωτοεμφανιζόμενο άνθρωπο στη γη από φαινόμενα της φύσης (π.χ. κεραυνούς, ηφαίστεια), σύμφωνα με έρευνες οι πρώτες τεχνητές ανακαλύψεις έγιναν με την τριβή των ξύλων. Η ανακάλυψη του σπινθήρα από κρούση πετρωμάτων, ίσως λίγο αργότερα, ήταν μία ακόμα επαναστατική μέθοδος για την εποχή εκείνη, που αποδείχθηκε κι αυτή καταλυτική για τη ζωή, την πρόοδο και τον πολιτισμό.
     Στο διάβα των αιώνων και μέχρι τη σημερινό ηλεκτρονικό άναμμα, πέρασε από διάφορα στάδια. Από διάφορα στάδια, επίσης, πέρασε μέχρι την σημερινή της εξέλιξη και στην πολεμική δραστηριότητα. Ενδεικτικά να σημειώσουμε τις καιόμενες από εύφλεκτα υλικά «μπάλες», με τις οποίες επιτίθεντο κατά του εχθρού στην αρχαιότητα, το «υγρόν πυρ» των Βυζαντινών, τα κανόνια της επανάστασης του 1821, μέχρι τη σημερινή εξέλιξη της πολεμικής βιομηχανίας και την προώθηση μεγάλου βεληνεκούς καταστροφικών πυραύλων, καθώς και  διαστημοπλοίων με προορισμό το διάστημα και την επανδρωμένη ή μη αποστολή σε άλλους πλανήτες του γαλαξία. Αλλά και γενικά στη βιομηχανική παραγωγή να σημειώσουμε την εξεργασία και μορφοποίηση του σιδήρου και άλλων μετάλλων στα χυτήρια, που σε σύγκριση με τη διαμόρφωσή τους στα παλαιά καμίνια, έχει γίνει κι εδώ μια πραγματική επανάσταση.
     Ο Ηράκλειτος θεώρησε τη φωτιά ως την πρωτογενή ουσία που μετασχηματιζόμενη σε διάφορες καταστάσεις συνέβαλε και συμβάλλει στη δημιουργία της μεγάλης ποικιλίας των όντων. Σύμφωνα με τον ίδιο φιλόσοφο, η παγκόσμια αρμονία και τάξη είναι η αιώνια ζωντανή φωτιά που ανάβει και σβήνει, ακολουθώντας ορισμένους κανόνες. Βλέποντάς την και μεταφορικά, η σβέση και η αναζωπύρωσή της συνιστούν μια συμβολική διαδικασία καθαρμού και επαναπροσδιορισμού μιας νέας αρχής.
     Ως προαναφέρθηκε, τη φωτιά τη συναντάμε και ως φυσικό φαινόμενο, είτε ως κεραυνό, είτε ως πρόκληση πυρκαγιάς από κεραυνό, είτε ως προϊόν ηφαιστείου, φαινόμενα που προκαλούν δέος, φόβο, αλλά και θαυμασμό. Κι ακόμα, μην ξεχνάμε την αφή της Ολυμπιακής Φλόγας, που επιτυγχάνεται κι αυτή με φυσικό τρόπο.
     Η φωτιά ήταν προνόμιο μόνο των θεών και για τη «διαχείρισή» της υπεύθυνος ήταν Ήφαιστος. Σύμφωνα με τη μυθολογία, στους ανθρώπους περιήλθε μέσω υποκλοπής: Ο ημίθεος Προμηθέας, γιος του Τιτάνα Ιαπετού, που το όνομά του σημαίνει «συνετός», «προνοητικός», αψήφησε τις εντολές των θεών, τους έκλεψε τη φωτιά και την έδωσε στους ανθρώπους για να δημιουργήσει πολιτισμό. Γι’ αυτό θεωρείται ευεργέτης της ανθρωπότητος και εμπνευστής των τεχνών. Για την παρακοή του αυτή, τιμωρήθηκε αυστηρά από τον Δία: Παρέμεινε αλυσοδεμένος σ’ ένα βράχο στον Καύκασο κι ένας γυπαετός του βασιλιά θεού του έτρωγε το συκώτι την ημέρα κι αυτό τη νύχτα επουλωνόταν. Η απελευθέρωσή του ήλθε από τον Ηρακλή, ύστερα από μεγάλο χρονικό διάστημα. Σχετική με το θέμα και η τραγωδία του Αισχύλου «Προμηθεύς δεσμώτης». Από τα πρώτα επιτεύγματα της φωτιάς, η ασβεστοποίηση της πέτρας και η κεραμοποίηση του πηλού, ευρήματα του οποίου βρίσκουμε και σε ανασκαφές, δε χρήση της μέσα στο σπίτι ταυτίστηκε με τη θεά Εστία.     
     Μέσο θυσίας η φωτιά στην αρχαιότητα, ακολουθώντας πάντα το απαιτούμενο μεγαλοπρεπές τελετουργικό, αφού οι θεοί ικανοποιούνταν από την κνίσα του καμένου κρέατος και με τον τρόπο αυτό αντιμετώπιζαν ευμενικά τους ανθρώπους. Δεν ήταν λίγοι και οι ναοί στους οποίους έκαιγε συνεχώς στο βωμό τους. Αργότερα, ο Χριστιανισμός με την αναίμακτη θυσία στο ιερό θυσιαστήριο των ναών, επέφερε σημαντικές αλλαγές και τα μέχρι τότε γνωστά τελετουργικά των θυσιών, οι ανθρωποθυσίες και οι θυσίες ζώων παραγκωνίστηκαν, χωρίς, όμως, να μπορέσουν να «ξεριζωθούν». Είναι δε άξιο παρατήρησης, ότι η λέξη θυμίαμα συγγενεύει με τη λέξη θύω (θυσιάζω).
     Εξ ίσου γνωστή είναι η φωτιά και στη Χριστιανική θρησκεία. Στην Παλαιά Διαθήκη, π.χ. οι τρεις παίδες εν καμίνω, το πύρινο άρμα του προφήτη Ηλία, η θυσία του Αβραάμ, φωτιά εξ ουρανού κατέκαψε τα είδωλα του Βάαλ (προφήτης Ηλίας), η καταστροφή των Σοδόμων και των Γομόρρων κλπ. Στην Καινή διαθήκη, εν είδη πυρίνων γλωσσών το Άγιον Πνεύμα φώτισε τους αλιείς Αποστόλους και δίδαξαν την ορθόδοξο πίστη σε διάφορες γλώσσες του κόσμου, πυρ εξ ουρανού αναφέρεται και στην Αποκάλυψη του Ιωάννου, κλπ. Γνωστές και οι πυρολατρείες των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, τα «αναστενάρια».
     Οι προλήψεις και τα διάφορα παγανιστικά του λαού μας, αναμφισβήτητα και πολλών άλλων λαών, δεν είναι καθόλου λίγα, αφού και η φωτιά είναι τόσο απαραίτητη στη ζωή του ανθρώπου. Ξεκινώντας, θ’ αναφερθούμε στα γνωστότερα από αυτά και σημειώνουμε πρώτα πυρολατρικά έθιμα που συνοδεύουν μεγάλες γιορτές, π.χ. Χριστούγεννα, Πασχαλιά, στου αγίου Ιωάννη του Προδρόμου του γενέθλιο (του ριγανά ή κλύδωνα – πήδημα της φωτιά), τις απόκριες, το κάψιμο του Ιούδα (ομοίωμά του) ως μέσο εκδίκησης στον προδότη, το κάψιμο του καρνάβαλου ως ένδειξη λήξης του ξεφαντώματος και είσοδο στη νηστεία και την κατάνυξη κλπ.
     Εκτός από αυτές τις παγανιστικές-εορταστικές εκδηλώσεις μικρότερων και μεγαλύτερων κοινωνιών, σημειώνουμε επιγραμματικά και διάφορες ευρέως γνωστές προλήψεις και δεισιδαιμονίες:
~ Δεν καίμε τα τσόφλια αυγών στη φωτιά, γιατί οι κότες σταματούν να γεννούν αυγά. Κατ’ άλλους, τα αυγά τους είναι «άταρα» (έχουν πολύ λεπτό τσόφλι, που σπάζει ακόμα και όταν τα πιάνουμε με τα χέρια).
~   Δεν δανείζουμε φωτιά σε άλλο σπίτι (π.χ. αναμμένο δαυλί ν’ ανάψουν κι εκεί το τζάκι τους) μετά τη δύση του ηλίου, γιατί φεύγει ο πλούτος από το δικό μας σπίτι.  Για τον ίδιο λόγο δεν πετάμε τη στάχτη μετά τη δύση του ηλίου.
~   Το βράδυ, και ειδικά τα παιδιά, δεν πρέπει να πιάνουν φωτιά (αναμμένα ξύλα αναμμένους αναπτήρες, κεριά κλπ), ούτε να παίζουν με αυτά, γιατί θα κατουρηθούν τη νύχτα.
~   Τη φωτιά που ανάβουν οι τσοπάνηδες στα βουνά για να ζεσταθούν το χειμώνα, δεν την «σκορπάνε» για να σβήσει, για μη σκορπίσει το κοπάδι. Φωτιά, όμως, οι τσοπάνηδες ανάβουν και το καλοκαίρι, γιατί έτσι δεν πλησιάζουν αόρατες υπερφυσικές και βλαπτικές δυνάμεις, π.χ. ξωτικά και νεράιδες στο κοπάδι. Φυσικά, ούτε κι αυτή τη σκορπάνε. Από τις αόρατες κι επικίνδυνες δυνάμεις της νύχτας, μπορεί να σε προστατέψει κι ένα απλό τσιγάρο.
~ Οι γεωργοί, και ειδικά οι σιταροπαραγωγοί, δεν καψαλίζουν ψωμί (δεν κάνουν «πυρωμάδες») μετά τη σπορά και μέχρι να φυτρώσει ο σπόρος. Αν παραβιάσουν αυτή την αρχή, ο σπόρος δεν θα φυτρώσει ή δεν θα φυτρώσει όλος. 
~  Το δωδεκαήμερο καίει μέρα νύχτα η φωτιά στο τζάκι του σπιτιού, γιατί πιστεύεται ότι έτσι δεν πλησιάζουν οι καλικάντζαροι. Άλλος ένας λόγος που πρέπει να μένει αναμμένη, είναι για να ζεστάνει το μικρό Χριστό και τη λεχώνα Παναγία. Εδώ ν’ αναφερθεί και το «πάντρεμα της φωτιάς», έθιμο που τηρείται τις μέρες αυτές σε πολλές περιοχές της χώρας μας. Ο τρόπος επιλογής και τοποθέτησης των ξύλων με το «πάντρεμά» τους αυτό στο τζάκι, υποδηλώνει «ζευγάρωμα», συνεπώς ευγονία και ευημερία. Το τελετουργικό συνοδεύουν διάφορες ευχές από το νοικοκύρη για το σπίτι, τα μέλη της οικογένειας, τα ζώα, τη σοδειά κλπ.
~  Μικρή φωτιά θεωρείται και το Άγιος Φως της Αναστάσεως, που με αυτό σταυρώνουν το πάνω μέρος της πόρτας του σπιτιού μέχρι να «καπνιστεί» (να σχηματιστεί μαύρος σταυρός από την κάπνα της λαμπάδας), πριν μπουν μέσα επιστρέφοντας από την Ανάσταση, για να το φυλάει. Με το Φως της Αναστάσεως, επίσης, ανάβουν και τη φωτιά που ψήσουν το πασχαλινό αρνί. Δεν είναι ασυνήθιστο ορισμένοι να καίνε λίγο τα μαλλιά τους με αυτό ή το τρίχωμα των ζώων τους, πιστεύοντας ότι θα τους φέρνει υγεία, γούρι, ευπορία και ευτυχία και έχει αποτρεπτική δύναμη στο κακό. Γενικά στο Φως αυτό δίνονται και διάφορες θαυματουργικές ιδιότητες, χωρίς τούτο να θεωρείται υπερβολή. Πολλοί ευλαβείς χριστιανοί, μάλιστα, τηρούν το καντήλι του σπιτιού τους αναμμένο μέρα-νύχτα μέχρι της Αναλήψεως.
~  Εκτός από το ότι η φωτιά είναι μια συνήθεια «για παρέα», που συνδέεται και με τα «νυχτέρια» των γυναικών (μαζώξεις σε ανοιχτούς χώρους - όπως αυλές κι αλώνια τους εαρινούς και καλοκαιρινούς μήνες), εξυπηρετεί και πρακτικούς σκοπούς, όπως φωτισμός, ψήσιμο καρπών κλπ. Ακόμη, τις «προστατεύει» από διάφορες αόρατες απειλές της νύχτας.
~   Ο τρόπος ανάμματός της απαιτεί κάποιες απλές και στοιχειώδεις γνώσεις. Αν παρ’ όλ’ αυτά δεν ανάβει, την «κανακεύουμε»! Της «λέμε» ότι «θα γίνει μεγάλη και όλοι θα την θαυμάζουν», ότι «θα ψήσουμε πολλά κρέατα και θα μοσχομυρίσει όλη η γειτονιά, όλο το χωριό και όλοι θα ρωτάνε ποια είναι αυτή η φωτιά που ψήνει» και άλλα τέτοια! Τότε η φωτιά μας ανάβει!
~   Το σπινθηροβόλημά της στο τζάκι, είναι ένδειξη «γλωσσοφαγιάς». Σημαίνει, δηλαδή, ότι «κάποιος – κάποιοι μας μελετάνε», επαινώντας μας ή κατηγορώντας μας, συνήθως κατηγορώντας μας από φθόνο. Πολλοί είναι εκείνοι που τη συγκεκριμένη στιγμή προσεύχονται ή και «καταργιούνται» τους μοχθηρούς που τους μελετούν, για να μην «πιάσει» ο κακός τους λόγος.
~  Οι ήχοι που προκαλούνται από τις φλόγες στο τζάκι και ακούγονται όταν υπάρχει ησυχία, είναι η «κουβέντα» της, γι’ αυτό και η φωτιά θεωρείται «παρέα». Επίσης, αυτό το «μουρμούρισμά» της, για όσους ξέρουν και το «διαβάζουν», έχει μαντικές ικανότητες. Η πυρομαντεία, άλλωστε, είναι γνωστή από την αρχαιότητα.
~   Στη φωτιά καίγονται και τα μάγια. Ρίχνουν στις φλόγες της, και χωρίς να τα πιάσουν με τα χέρια τους, ύποπτα αντικείμενα που θα βρουν στο σπίτι τους και τα οποία «ενοχοποιούνται» ότι με αυτά τους έχουν κάνει μάγια. Αφού καούν, παύουν να αποτελούν «απειλή».
~ Δεν της γυρίζουμε την πλάτη, ούτε τη μουντζώνουμε, γιατί θεωρείται γρουσουζιά και μπορεί η φωτιά να μας «εκδικηθεί».
~  Ένα μεγάλο μέρος της κόλασης αποτελούν φωτιές, όπου «καίγονται» οι «αμαρτωλοί». Είναι «το πυρ το εξώτερον» της βίβλου και οι μεταφορικές εικόνες των εδαφίων της κάνουν τη φαντασία πολλών καλπάζει.
~   Το άναμμα του σπιτικού φούρνου δηλώνει χαρά. Από την συνηθισμένη χαρά του ζεστού ψωμιού που θα βγει -αμβροσία για την οικογένεια-, μέχρι τη χαρά της λογοδοσίας, του αρραβώνα, του γάμου ή της βάφτισης.
~   Από την αρχαιότητα, βεβαίως, μέχρι και πριν την εξάπλωση της τηλεφωνίας, σταθερής και κινητής στις μέρες μας, ο καπνός της μετέφερε πολεμικά ή άλλα μηνύματα, χαράς και λύπης. Οι άνθρωποι ανέβαιναν στις βουνοκορφές και ανάβοντας φωτιές ειδοποιούσαν τους κατοίκους και τους συγγενείς των γύρω χωριών για γεγονότα που συνέβαιναν, για τη θετική ή μη έκβαση συνοικεσίου, π.χ..
 
Γνωστές παροιμίες και παροιμιώδεις φράσεις:
 
~   Χωρίς φωτιά καπνός δεν βγαίνει.
~   Η φωτιά και τ’ άχυρα δεν κάνουνε μαζί.
~   Η φωτιά με το μπαρούτι πρέπει να στέκουν μακριά. 
~   Είδες χιόνι στο βουνό; Βάλε ξύλα στη φωτιά. 
~   Και τη σκούφια σου ακόμα, αν μάθει το μυστικό σου, πέταξέ τη στη φωτιά.  
~   Ποιος θα βγάλει τα κάστανα από τη φωτιά;
~   Εδώ σε θέλω κάβουρα, να περπατάς στα κάρβουνα.
~   Του έβαλε φωτιά, ή πήρε φωτιά.
~   Το στραβό το ξύλο η φωτιά το σιάζει.

~  Φωτιά και λάβρα. 
~   Μην παίζεις με τη φωτιά.
~   Είπαν του τρελού ν’ ανάψει φωτιά κι έκαψε τα ρούχα του.
~   Το νερό και η φωτιά δε συμπεθεριάζουνε.
~   Ρίχνει λάδι στη φωτιά.
~   Το χρυσάφι η φωτιά το κάνει και λάμπει.
~   Μην ανάβεις φωτιές που δεν μπορείς να σβήσεις.
~   Κι ο κακός γείτονας, για τη φωτιά καλός είναι.
~   Έκαψα την κάπα μου, να μη με τρών’ οι ψύλλοι.
~   Φωτιά να σε κάψει!
~  Να γίνεις στάχτη!
~  Πυρ, γυνή και θάλασσα.
~  Την έκαψε τη γούνα του.
~  Το έκαψε το τσαρδί του/το σπίτι του/την καλύβα του.
~  Έκαψε και το τελευταίο χαρτί του.
~  Μαζί με τα ξερά καίγονται και τα χλωρά στη φωτιά.
 
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 11.5.2022

Πέμπτη 5 Μαΐου 2022

Κυριακή των Μυροφόρων: «Διαβάζοντας» το Ευαγγέλιο σε μια ιερή εικόνα


     Μπαίνοντας αυτές τις μέρες σε μια εκκλησία να προσκυνήσω, «ν’ ανάψω ένα κεράκι», όπως έτσι απλά συνηθίζουμε να λέμε, πρόσεξα κάποιες λεπτομέρειες σε μια φορητή και μικρών διαστάσεων εικόνα, σ’ ένα από τα προσκυνητάρια. Εικονίζονταν σ’ αυτή οι Μυροφόρες και ο Άγγελος με λευκή περιβολή μπροστά στον Τάφο Του Χριστού, με «τα οθόνια κείμενα μόνα», όπως έτσι τα είδε και ο ίδιος ο Απόστολος Πέτρος, όταν πήγε να βεβαιωθεί κι αυτός για το γεγονός της Αναστάσεως Του Κυρίου (Λουκά ΚΒ΄, 12).
     Προσέχοντας, λοιπόν, ορισμένες λεπτομέρειες της μικρής αυτής εικόνας, «διάβασα» εκεί το Β΄ Εωθινό Ευαγγέλιο, το οποίο είναι πολύ γνωστό, αφού αναγιγνώσκεται λίγο μετά το «δεύτε λάβετε φως» και λίγο πριν το «Χριστός Ανέστη», την Κυριακή του Πάσχα, στην Ανάσταση και την Κυριακή των Μυροφόρων - τρίτη Κυριακή μετά το Πάσχα (Μάρκου ΙΣΤ΄, 1-8).
     Εισερχόμενες στον Τάφο, «διαγενομένου του Σαββάτου Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ καὶ Μαρία ἡ τοῦ ᾿Ιακώβου καὶ Σαλώμη» (εδώ εικονίζονται μόνο οι δύο), κρατάνε στα χέρια τους τα μύρα («ἠγόρασαν ἀρώματα ἵνα ἐλθοῦσαι ἀλείψωσιν Αὐτόν»). Αφού οι φρουροί δεν τις εμπόδισαν και ο «μέγας σφόδρα λίθος» δεν ήταν στη θέση του («ἀποκεκύλισται»), «εἶδον νεανίσκον -Άγγελον- καθήμενον ἐν τοῖς δεξιοῖς, περιβεβλημένον στολὴν λευκήν καὶ ἐξεθαμβήθησαν[…], ὁ δὲ λέγει αὐταῖς· μὴ ἐκθαμβεῖσθε· ᾿Ιησοῦν ζητεῖτε τὸν Ναζαρηνὸν τὸν Εσταυρωμένον; Ηγέρθη, οὐκ ἔστιν ὧδε· ἴδε ὁ τόπος ὅπου ἔθηκαν αὐτόν».
     Δύο ακόμα σημαντικές λεπτομέρειες της συγκεκριμένης εικόνας, η οποία παρατίθεται και στην ανάρτηση. Η πρώτη: Ο Άγγελος δείχνει με το χέρι του στις Μυροφόρες τα «οθόνια» και σύμφωνα με την επιγραφή («λεζάντα») της εικόνας τους λέει: Ίδε ο τόπος όπου έκειτο Ο Κύριος («ἴδε ὁ τόπος ὅπου ἔθηκαν αὐτόν»). Η δεύτερη: προσέχοντας κανείς την έκφραση του προσώπου των Μυροφόρων, όπως έχει αποτυπωθεί από τον αγιογράφο, «διαβάζει» και εδώ την απορία τους για το 
«μέγα λίθο» που έχει μετακινηθεί και η θύρα του Μνημείου είναι ανοιχτή, αλλά και τα τελευταία λόγια του Β΄ Εωθινού Ευαγγελίου: «εἶχε δὲ αὐτὰς τρόμος καὶ ἔκστασις καὶ οὐδενὶ οὐδὲν εἶπον· ἐφοβοῦντο γάρ».


Ν.Π., 5.5.2022

Προσκύνημα στην ιστορική Μονή Πρέβελης (Κρήτη)


Περιεχόμενα:
-  Σύντομος πρόλογος
-  Προσκύνημα στη Μονή Πρέβελης
-  Στο φαράγγι του Κουρταλιώτη
-  Ιστορικά στοιχεία για τη Μονή Πρέβελης
-  Ο όσιος Νικόλαος Κουρταλιώτης
-  Επίλογος
 
Σύντομος πρόλογος
 
     Ήταν πραγματική ευλογία που η  βάφτιση της μικρής Άννας-Μαρίας, πολύ στενής συγγενής μου, συνέπεσε στο τριήμερο της Πρωτομαγιάς. Πασχαλιά, πρωτομαγιά και μυστήριο προϋπόθεταν μια πολύ χαρούμενη συνάντηση όλων των συγγενών στο Ηράκλειο της Κρήτης κι αυτό επιτεύχθηκε με τον καλύτερο τρόπο και την μεγαλύτερη καλή δυνατότητα. 

     Πραγματική μυσταγωγία το μυστήριο στον ιερό ναό του αγίου Μύρωνα, στο ομώνυμο χωριό του Ηρακλείου, και δεύτερη "μυσταγωγία" η Αβραμιαία φιλοξενία των προσκεκλημένων εκ μέρους της οικογένειας, που ακολούθησε σ’ ένα ιδιαίτερα πολιτισμένο περιβάλλον, όπου η μουσική και ο χορός εξέφραζαν διπλή χαρά: Εκείνη της ένταξης της Ιωάννας-Μαρίας στις στρατιές των ορθοδόξων χριστιανών και της συνάντησης όλων μας εκεί. Και βέβαια, τις προηγούμενες και τις επόμενες μέρες, δεν αφήσαμε καμία ευκαιρία να πάει χαμένη, για να απολαύσουμε τη Μεγαλόνησο ποικιλοτρόπως.


Προσκύνημα στη Μονή Πρέβελης
 
    Πέρα από τις όποιες άλλες μικρότερες η μεγαλύτερες εξορμήσεις του τριημέρου, που για κάποιους πιο τυχερούς έγινε πενθήμερο, η επόμενη μέρα της βάφτισης ξεκίνησε με κάποιες μικροδιαφωνίες στην πενταμελή συντροφιά μας, στο πρωινό του ξενοδοχείου. Έπεσαν κάμποσες προτάσεις στο τραπέζι, που τελικά επεκράτησε το προσκύνημα στην ιστορική Μονή Πρέβελης, που ήταν και η προσωπική μου. Αφού όλοι συντονιστήκαμε και εφοδιαστήκαμε με τα απαραίτητα, όπως πιο «βαρύ» ντύσιμο και κάποιες λιχουδιές για το ταξίδι των δύο, περίπου, ωρών, ξεκινήσαμε.   
    Αν και «μουντός» κάπως ο καιρός, με περιορισμένη ηλιοφάνεια λόγω της νέφωσης και της Αφρικανικής σκόνης, που ήταν αρκετά εμφανής, ο χιονισμένος Ψηλορείτης δέσποζε επιβλητικά από κάθε σημείο της διαδρομής μας. Από τις προηγούμενες μέρες είχα συλλέξει αρκετές πληροφορίες για τον ιερό χώρο του προσκυνήματός μας και κατευθυνόμενοι προς τα εκεί ενημέρωνα και τους υπόλοιπους τέσσερις, που δεν έχαναν την ευκαιρία για καλοπροαίρετα πειράγματα και σχόλια, όπως «φαίνεσαι διαβασμένος» και «εκτός από υγειονομικός θα έκανες και για θεολόγος».
     Ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας τους φιδωτούς δρόμους, κοινωνούσαμε τα μαγευτικά τοπία, που στην αρχή της άνοιξης έστελναν τα δικά τους μηνύματα χαράς και αισιοδοξίας. Πολλά τα κοπάδια προβάτων, «κουράδια» σύμφωνα με τους τοπικούς ιδιωματισμούς, βοσκούσαν στις πλαγιές και από τα μισάνοιχτα παράθυρα του αυτοκινήτου έφταναν στ’ αυτιά μας οι μελωδίες των κουδουνιών τους. Πολύ συνηθισμένες και οι εικόνες κατσικιών, που αυτά επέλεγαν δύσβατα μονοπάτια ή κοφτερούς βράχους για τη βοσκή τους. Ένας της συντροφιάς μας εξεπλάγη, όταν είδε μια κατσίκα, «αίγα», σύμφωνα με την αρχαιοπρεπή ονομασία της και στην τοπική «διάλεκτο», πάνω σε ένα δέντρο να τρώει τα πρώτα ανοιξιάτικα τρυφερά φύλλα του. Όπως μας είπε, ήταν μια εικόνα που δεν θα μπορούσε να την έχει φανταστεί, αν και για τους υπόλοιπους, που προερχόμαστε από ορεσίβιες περιοχές, ήταν εικόνα πολύ συνηθισμένη.
     Ελάχιστα ακόμα χιλιόμετρα μας χώριζαν από τον τόπο του προορισμού μας, αναπάντεχη και με μεγάλη έκπληξη μας περίμενε: Ένα μεγαλοπρεπές φαράγγι ξεδιπλωνόταν κάτω από τα μάτια μας! «Φαράγγι Κουρταλιώτη» διαβάσαμε σε μια πινακίδα και λίγο μετά μια άλλη, κίτρινη, ειδική-σήμανσης ιστορικών και αρχαιολογικών χώρων, μας έδειχνε προς τα πού να κατευθυνθούμε για τον ναό του «Οσίου Νικολάου Κουρταλιώτη». Δεν χρειάστηκε να το διαπραγματευτούμε πολύ και η απόφαση για την κατάβαση πάρθηκε αμέσως, αν και εδώ κάποιες χλιαρές αντιρρήσεις προεβλήθησαν, αφού ορισμένοι έπρεπε να φύγουν με το βραδινό αεροπλάνο. Το επιχείρημα από την πλευρά μου, «ας αφιερώσουμε λιγότερο χρόνο στο μεσημεριανό μας φαγητό», έπεισε εύκολα.
     Βγαίνοντας από το αυτοκίνητο, λίγα μέτρα από την είσοδο της ιστορικής «Πίσω Μονής Πρέβελης», απλωνόταν μπροστά μας το Λιβυκό πέλαγος. Ο αέρας ήταν πολύ δυνατός και το κρύο αρκετά αισθητό, που ανάγκασε και τους πιο «σκληρούς» να ντυθούν καλύτερα. Προχωρήσαμε, «ερευνήσαμε» όλες τις κτιριακές εγκαταστάσεις της Μονής και διαβάσαμε σε μαρμάρινη επιγραφή την προσφορά της στον αγώνα του 1821. Εισερχόμενοι στο δίκλιτο καθολικό, αφιερωμένο στον Άγιο Ιωάννη το Θεολόγο και τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου, ρίξαμε μια σχετικά γρήγορη ματιά στις τοιχογραφίες, μεταξύ των οποίων διακρίναμε αυτές της Αποκάλυψης του Ιωάννου, της Γέννησης, της Σταύρωσης και πολλές μορφές αγίων. Το βλέμμα μας σταμάτησε και στο ξυλόγλυπτο τέμπλο και στον άμβωνα, που θα έλεγα ότι έχει πολλές ομοιότητες με εκείνον του ναού του αγίου Γεωργίου στο Οικουμενικό Πατριαρχείο στο Φανάρι. Δύο από τα κεράκια που βάλαμε στο μανουάλι ήταν για τους αγαπημένους μας, ένα για τους ζώντες και ένα για τους τεθνεώτες.

Παλιές κτιριακές εγκαταστάσεις της Πίσω Μονής

     Η μοσχοβολιά από το θυμίαμα της πρωινής λειτουργίας, που είχε ήδη τελειώσει, και τ’ αναμμένα ακόμα καντήλια, έδιναν ιδιαίτερα συναισθήματα κατάνυξης, ενώ ένα από τα λίγα αντίδωρα που είχαν μείνει στο πανέρι επάνω στο παγκάρι, φυλάχθηκε προσεκτικά σε χαρτομάντηλο από τον καθένα μας για το πρωί της επόμενης ημέρας.
     Ασκητική μορφή ο ηγούμενος της Μονής, φορώντας το πετραχήλι του μας διάβασε ευχή «υπέρ υγείας και βοηθείας» και προσκυνήσαμε τον Σταυρό που κρατούσε στα χέρια του, ο οποίος περιέχει και Τίμιο Ξύλο. Ο Σταυρός αυτός είναι αφιέρωμα του ηγουμένου Ευφραίμ (1769-1803) και σύμφωνα με την παράδοση προέρχεται από την Κωνσταντινούπολη. Αναρίθμητα είναι τα θαύματα που έχουν αναφερθεί στο διάβα των αιώνων, ειδικά σε όσους αντιμετώπιζαν προβλήματα υγείας. Χαρακτηριστική και η φράση των κατοίκων της Κρήτης, που καταδεικνύει την ευλάβειά τους και την πίστη τους στο ιερό αυτό κειμήλιο: "Άμε (άντε, πήγαινε) στου Πρέβελη, να σου σύρουν τον Τίμιο Σταυρό να βρεις την υγειά σου". 

     Αμέσως μετά κατευθυνθήκαμε στο μουσείο, στο οποίο εκτίθενται αρχιερατικά άμφια, ιερά σκεύη και χειρόγραφα μεγάλης ιστορικής αξίας.
     Βγαίνοντας από το καθολικό στον αύλειο χώρο, είδαμε κι άλλους προσκυνητές να απολαμβάνουν την επιβλητικότητα του χώρου, το τοπίο, τη θέα προς το Λιβυκό πέλαγος και το ζωολογικό κήπο της Μονής με τη μικρή λιμνούλα με πάπιες και κύκνους, ενώ οι εκκωφαντικές «κραυγές» από τα παγώνια ήταν συνεχείς.

Ατενίζοντας από τον αύλειο χώρο της Μονής το Λιβυκό Πέλαγος...

                      Μια σύντομη «στροφή» 360 μοιρών στον αύλειο χώρο της Μονής (βίντεο)

     Λόγω του περιορισμένου χρόνου, αφού μας «περίμενε» και το φαράγγι του Κουρταλιώτη κι έπρεπε να προετοιμαστούν κι εκείνοι που θα έφευγαν με το βραδινό αεροπλάνο, το προσκύνημά μας στην «Κάτω Μονή» ήταν σχετικά σύντομο. Κι εδώ να σημειώσουμε ότι η ιστορική Μονή Πρέβελης αποτελείται από δύο κύρια κτιριακά συγκροτήματα: Την «Πίσω» και την «Κάτω» Μονή. Η «πίσω» προς τιμήν του Ευαγγελιστή Ιωάννου του Θεολόγου και του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, ως προαναφέρθηκε, και η «Κάτω» προς τιμής του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, που έχουν ενωθεί.  Σε μικρή απόσταση βρίσκεται η ονομαστή λίμνη Πρέβελη και το ειδυλλιακό τοπίο με το Φοινικοδάσος, που εντυπωσιάζει τους επισκέπτες.

Η Κάτω Μονή Πρέβελης,
με χαρακτηριστικές τις καμινάδες που διασώζονται

     Η διαδρομή από εκεί ως το φαράγγι ήταν ολιγόλεπτη. Σ’ ένα «άνοιγμα» του δρόμου, φυσικός χώρος στάθμευσης, αφήσαμε το αυτοκίνητο και κατευθυνθήκαμε στην πετρόχτιστη ανοιχτή πύλη-αψίδα για την κατάβαση, την οποία υπολογίσαμε για περισσότερα από διακόσια μέτρα κάθετου ύψους. Πολλά τα σκαλοπάτια, εναλλασσόμενα με πλατύσκαλα και στρωμένο με φυσική πλάκα δρόμο και πολλά τα «ζιγκ-ζαγκ», μέχρι το κάτω μέρος του φαραγγιού και το ναό του οσίου Νικολάου Κουρταλιώτη. Ο ήχος που ακουγόταν όλο και πιο έντονος όσο κατεβαίναμε, μας βεβαίωνε ότι προερχόταν από μεγάλο καταρράκτη νερού! Σε λίγο αντικρύσαμε έναν μεγαλοπρεπή βράχο, «μαυρισμένο» από την κατακρήμνιση των νερών, που μου θύμισε έντονα τον βράχο στο Χελμό, όπου πέφτουν τα Ύδατα της Στυγός! Λίγα τα νερά που στάλαζαν εκεί, όμως ήταν αρκετά για να έφερναν επάνω μας πολλά σταγονίδια που παρέσυρε ο δυνατός αέρας. Σχεδόν κάτω από τον βράχο το γραφικό εκκλησάκι του οσίου Νικολάου Κουρταλιώτη.

Αρχίζει η κατάβαση!

     Προχωρώντας λίγο ακόμα, το θέαμα ήταν απερίγραπτο! Δεν ήταν ένας ο καταρράκτης, αλλά πολλοί περισσότεροι, μικρότεροι και μεγαλύτεροι και στη σειρά! Πολλά, πάρα πολλά και τα νερά, που έβγαιναν κατακάθαρα από τα σπλάχνα του βράχου και έπεφταν στην κοίτη του ρέματος, σχηματίζοντας τον Κουρταλιώτη ποταμό! Μείναμε για λίγα λεπτά εκεί, απολαμβάνοντας, θαυμάζοντας και φωτογραφίζοντας το φαινόμενο και το τοπίο. Φυσικά, φωτογραφηθήκαμε κι εμείς. Η συνομιλία μας δεν ήταν και τόσο εύκολη από τον θόρυβο των νερών και περισσότερο «διαβάζαμε» τα χείλη μας για να συνεννοηθούμε!
 
Ιστορικά στοιχεία για τη Μονή Πρέβελης
 
     Η μονή Πρέβελης είναι ορθόδοξο Σταυροπηγιακό μοναστήρι, το οποίο βρίσκεται στο δήμο Αγίου Βασιλείου, στις νότια περιοχή της διοικητικής περιφέρεις Ρεθύμνου. Αποτελείται από δύο κτιριακά συγκροτήματα, την «Πίσω» και την Κάτω» Μονή, που βλέπουν στο Λιβυκό Πέλαγος (βλ. ανωτέρω). Η Κάτω Μονή (αγίου Ιωάννου του Προδρόμου) έχει λεηλατηθεί πολλές φορές και έχει υποστεί πολύ μεγάλες ζημιές από πειρατές και ληστές, λόγω της θέσης της και του πλούτου της. Αρκετές  κτιριακές εγκαταστάσεις της σήμερα έχουν ερειπωθεί και δεν επιτρέπεται η είσοδος.
     Η ονομασία της πιθανόν να οφείλεται στο φεουδάρχη Πρέβελη, που αφιέρωσε στη Μονή το φέουδό του. Κατ’ άλλη εκδοχή, απέκτησε το όνομά της από τον ανακαινιστή Πρέβελη, τον 17ο αιώνα.
     Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821, ο ηγούμενος Μελχισεδέκ Τσουδερός (1769-1823) οργάνωσε επαναστατικό στρατό και συγκέντρωσε οπλισμό. Οι Οθωμανοί αντελήφθησαν τις κινήσεις του και κινήθηκαν προς την Κάτω Μονή τον Μάιο του 1821. Ο Μελχισεδέκ τους φιλοξένησε και τους προσέφερε φαγητό και κρασί. Όταν οι Τούρκοι κοιμήθηκαν, οι μοναχοί διέφυγαν, παίρνοντας μαζί τους τα πυρομαχικά. Οι Τούρκοι στη συνέχεια κατέστρεψαν το μοναστήρι και δήμευσαν την περιουσία του. Τα κτήματα δόθηκαν πίσω στη Μονή κατά την περίοδο της Αιγυπτιοκρατίας (1830-1840). Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1866 φιλοξένησε και φρόντισε πρόσφυγες που έφευγαν για την Ελλάδα.

Εικόνες από τον αύλειο χώρο
της "πίσω" Μονής Πρέβελης

     Κατά την περίοδο του Β΄ παγκοσμίου πολέμου και της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, η Μονή με ηγούμενο τον Αγαθάγγελο Λαγγουβάρδο φιλοξένησε και βοήθησε στην αποχώρηση εκατοντάδων στρατιωτών για την Αίγυπτο. Μετά τον πόλεμο άρχισε να γνωρίζει περίοδο παρακμής.
 
Το φαράγγι του Κουρταλιώτη (Κουρταλιώτικο φαράγγι)


     Βρίσκεται νότια του νομού Ρεθύμνης, στη Κρήτη. Αρχίζει να εκτείνεται από το χωριό Κοξαρέ και σχηματίζεται ανάμεσα στα όρη Κουρούπα και Ξηρό Όρος. Τα τοιχώματά του έχουν ύψος έως 600 μέτρα και σχηματίζεται σε αυτά μεγάλος αριθμός σπηλαίων. Πιστεύεται ότι φαράγγι και ποταμός οφείλουν την ονομασία τους στα «κούρταλα», δηλαδή στα «κρόταλα», «σφυρίγματα», που δημιουργεί ο δυνατός βοριάς όταν πνέει στην περιοχή και περνά μέσα απ’ το φαράγγι.
     Ο Κουρταλιώτης ποταμός εκβάλλει στη θάλασσα της Πρέβελης-αρχή Λιβυκού πελάγους. Πριν την εκβολή του, το Δέλτα του σχηματίζει την προστατευόμενη λίμνη Πρέβελη. Εκεί βρίσκεται και το ομώνυμο φοινικοδάσος, το δεύτερο μετά από αυτό του Βάι (Νομός Λασιθίου). Δυστυχώς, το μεγαλύτερο μέρος του φοινικοδάσους της Πρεβέλης καταστράφηκε το 2010 από μεγάλη πυρκαγιά. Χάρη στην αντοχή, όμως, του φοίνικα, το φοινικόδασος κατάφερε αναγεννάται μέσα από τις στάχτες του.

                         Ένα σύντομο βίντεο στο Κουρταλιώτικο Φαράγγι


Ο "μαυρισμένος" βράχος

Το τέλος του φαραγγιού

 
Ο όσιος Νικόλαος Κουρταλιώτης
 
     Αν και τα βιογραφικά στοιχεία του οσίου προέρχονται από προφορικές παραδόσεις, κυρίως, φαίνεται ότι γεννήθηκε στον Ασώματο Ρεθύμνου από ευσεβείς γονείς, στο τέλος της Ενετοκρατίας και αρχή της Τουρκοκρατίας. Από την παιδική του ηλικία διακρινόταν για την ευσέβειά του και την αγάπη του προς τους φτωχούς και αδύναμους, τους οποίους ενίσχυε με τα εισοδήματα της πατρικής του περιουσίας. Οι γονείς του ενίσχυσαν την κλίση του αυτή και τον προέτρεψαν να αφοσιωθεί στον Θεό. Εγκαταλείποντας τα εγκόσμια, πήγε αρχικά στη Μεσσαρά, ασκητεύοντας σ’ ένα σπήλαιο. Αργότερα μετακινήθηκε στο απόκρημνο φαράγγι του όρους Κουρούπα της περιοχής Πρέβελης και εκεί ακολούθησε αυστηρότερη ασκητική ζωή. Για την αγιότητά του και τα θαύματά του μαρτυρούν Τούρκοι και Χριστιανοί. Μαρτυρία αγιότητος και ο γραφικός ναΐσκος που έχει κτιστεί προς τιμήν του στο φαράγγι, κάτω από μεγάλο βράχο και απέναντι από τις πηγές-καταρράκτες.
     Η μνήμη του τιμάται την 1η Σεπτεμβρίου και στο εκκλησάκι του φτάνουν προσκυνητές απ' όλη την Κρήτη.

Το γραφικό εκκλησάκι του οσίου Νικολάου Κουρταλιώτη
Σπηλιές στο βράχο του φαραγγιού.
Ίσως κάποια από αυτές να ήταν και ασκητήριο του οσίου

Επίλογος
 
     Ακούσια, αλλά επιβεβλημένη η αναχώρησή μας, υποσχόμενοι στον εαυτό μας και ο ένας στον άλλον πως την επόμενη φορά που θα βρεθούμε στην Κρήτη θα περπατήσουμε στο φαράγγι, μέχρι το Φοινικοδάσος, υπόσχεση για το οποίο είχαμε δώσει λίγο πριν, έξω από το ιστορικό μοναστήρι. Στην ημερήσια εκείνη εξόρμησή μας, εύφραναν λίγο αργότερα τις αισθήσεις μας αντικρυστό αρνάκι και άλλα τοπικά εδέσματα στα Ανώγια, το χωριό του αξέχαστου Νίκου Ξυλούρη, στο οποίο κατευθυνθήκαμε ύστερα από ομόφωνη απόφαση της πενταμελούς παρέας μας.

Το σπίτι του αξέχαστου Νίκου Ξυλούρη στα Ανώγεια,
σήμερα μουσείο

Το "αντικριστό", ως "επιστέγασμα" της όμορφης εμπειρίας μας,
απέναντι από το σπίτι του Νίκου Ξυλούρη στα Ανώγεια
============================
Πηγές:
-  Εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ
-  «Ορθόδοξες απαντήσεις» (ηλεκτρονική σελίδα)
-  Ενημερωτικό φυλλάδιο της Μονής Πρέβελης
-  Διαδίκτυο 
Εικόνες-βίντεο: Προσωπικό αρχείο


Σημείωση: Για μεγέθυνση στις εικόνες, κάντε μονό "κλικ" πάνω σ' αυτές. Για μεγέθυνση στα βίντεο, κάντε διπλό "κλικ".
 
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 5.5.2022


Παρασκευή 8 Απριλίου 2022

Αυτοσχέδιο καροτσίνι: Το πρώτο μας… τροχοφόρο!


     Φαίνεται ότι είναι κανόνας, όσο μεγαλώνουμε τόσο να πισωγυρίζουμε και να νοσταλγούμε τα παιδικά μας χρόνια. Και στα παιδικά χρόνια κυριαρχεί πάντα το παιχνίδι. Παιχνίδι ομαδικό τότε, που απαιτούσε συνδυασμό πρωτοβουλίας, ευστροφίας, έξυπνων ελιγμών, εφευρετικότητας, δημιουργίας, αυτοσχεδιασμού και αποδοχή κανόνων συμμετοχής. Αλλά και παιχνίδι αυτοσχέδιο, αντιγράφοντας διάφορα μηχανήματα ή εργαλεία, που με τη φαντασία μας ζούσαμε την πραγματικότητα, όπως, π.χ., ανεβαίνοντας πάνω σ’ ένα ξύλο φανταζόμαστε ότι «κάναμε ποδήλατο»! Τα απομακρυσμένα χωριά μας και οι οικονομικές δυσχέρειες των οικογενειών μας, δεν μας επέτρεπαν και πολλά περισσότερα.
     Το πιο γνώριμο «τροχοφόρο» ήταν το καρότσι οικοδομής, γνωστό στον τόπο μας και ως «καροτσίνι». Το είχαν λίγοι και ειδικότερα οι εργάτες οικοδομής και ήταν το μόνο που μπορούσαμε εύκολα ν’ «αντιγράψουμε». Η φύση μας παρείχε όλα σχεδόν τα υλικά, αφού η κατασκευή τους απαιτούσε μόνο ξύλο. Λίγες πρόκες που χρειάζονταν για το κάρφωμα, πάντα βρίσκονταν στα σπίτι μας, αλλά και όσες φορές τις ζητούσαμε από γείτονες μας τις παρείχαν με προθυμία.
     Τα απαραίτητα υλικά για την κατασκευή του ήταν τα ίσια ξύλα, κατάλληλα κομμένα, οι πρόκες και δύο ή περισσότερες σανίδες για το χώρο «φόρτωσης». Εκτός από τις μικρότερες πρόκες για το κάρφωμα-«δέσιμο» του «τροχοφόρου», απαραίτητη ήταν και μια «πατερόπροκα» (ή «γαϊδουρόπροκα»), μήκους περίπου 25 εκατοστών. (Πάτερο: το πιο μεγάλο και χοντρό ξύλο της σκεπής του σπιτιού). Αυτή γινόταν ο «άξονας» στήριξης και περιστροφής της «ρόδας», που δεν ήταν κάτι περισσότερο από μια «φέτα» κορμού δέντρου, προσεκτικά κομμένη.
     Τα δυο εργαλεία, απαραίτητα κι αυτά για την κατασκευή του, ήταν και εργαλεία κάθε σπιτιού: Πριόνι για την κοπή των ξύλων και σφυρί ή σκεπάρνι για το κάρφωμα. Εκείνο που δεν είχαμε όλοι και συχνά δανειζόμαστε, ήταν το «αρίδι» (τρυπάνι), χειροκίνητο τότε. Αυτό έκανε τη διάνοιξη μιας τρύπας 5-6 χιλιοστών, ακριβώς στο κέντρο της «ρόδας», για την άνετη περιστροφή της και την κύλιση στο έδαφος.
     Όπως και το καρότσι οικοδομής, το καροτσίνι μας απαιτούσε καλό χειρισμό από τον «οδηγό» και μυϊκή δύναμη, όταν ήταν φορτωμένο, που και για τα δύο αυτά θέλαμε πάντα να καυχιόμαστε. Το «φορτίο» του αποτελούσαν φίλοι μας, που τους «κάναμε βόλτα»! Αν και αγορίστικη εφεύρεση, κατασκευή και παιχνίδι, όχι σπάνια έπαιρναν μέρος ως «φορτίο» και κορίτσια. Δεν ήταν και λίγες οι φορές που θέλαμε να συμμετέχουμε σε δουλειές του σπιτιού με αυτό, μεταφέροντας διάφορα αντικείμενα, συνδυάζοντας δραστηριότητα και παιχνίδι. Φυσικά, και ο άτυπος πάντα διαγωνισμός, για το ποιος είχε φτιάξει το καλύτερο! Δεν έλειπαν και οι λίγοι «πιο προχωρημένοι», που το κατασκεύαζαν από ένα ξύλινο κιβώτιο με τέσσερις «ρόδες».
     Πέραν του πισωγυρίσματος στις παιδικές αναμνήσεις, η παρούσα ανάρτηση έχει σκοπό ν’ αναδείξει και την παιδική ευρηματικότητα της εποχής, και ειδικά των φτωχών και ορεινών περιοχών, αφού πάντα παρόμοιες κατασκευές και παιχνίδια διευρύνουν τους ορίζοντες της γνώσης, καταδεικνύοντας ανησυχίες και φιλοδοξίες.
--------------------------------------
Σημείωση: Η εικόνα της ανάρτησης είναι αυτοσχέδια μικρογραφία «καροστινιού», μήκους 20 εκατοστών.
 
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 8.4.2022

Πέμπτη 7 Απριλίου 2022

Ο Ακάθιστος Ύμνος: Σύντομη αναφορά στην ιστορία και την παράδοση

Μαρμάρινη επιγραφή του Ακάθιστου Ύμνου
εντός του Ναού της Παναγίας των Βλαχερνών (Κωνσταντινούπολη)
Φωτογραφία: Από το προσωπικό μου αρχείο

Ιστορικά στοιχεία

     Το 626 μ.Χ. ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ηράκλειος είχε εκστρατεύσει κατά των Περσών, οι οποίοι είχαν καταλάβει τα Ιεροσόλυμα και πήραν ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Γνωρίζοντας οι μόνιμοι εχθροί του Βυζαντίου Άβαροι την απουσία του αυτοκράτορα και στρατού, εκμεταλλεύτηκαν την ευκαιρία και επιτέθηκαν στην Κωνσταντινούπολη και κατέλαβαν την Παναγία των Βλαχερνών, απορρίπτοντας κάθε πρόταση εκεχειρίας. Σε συνεργασία με τους Πέρσες, ετοιμάζονταν για την τελική και καθοριστική γι’ αυτούς επίθεση, στις 7 και 8 Αυγούστου.  Τότε  ο Πατριάρχης Σέργιος περιέτρεχε τα τείχη της Πόλης με την εικόνα της Παναγίας των Βλαχερνών στα χέρια, εμψυχώνοντας το λαό να υπερασπιστεί την Πόλη. Λέγεται δε, ότι ο ίδιος ο βασιλιάς των Αβάρων Χαγάνος, ομολογούσε ότι έβλεπε μια γυναίκα μαυροφόρα να τρέχει πάνω στα τείχη μόνη της!  Τη νύχτα εκείνη συνέβη και κάτι άλλο φοβερό: Ένα πολύ δυνατός ανεμοστρόβιλος προκάλεσε τέτοια τρικυμία στον Κεράτιο Κόλπο, που κατέστρεψε τον εχθρικό στόλο. Παράλληλα, η αντεπίθεση των αμυνομένων προξένησε μεγάλες απώλειες κατά των Αβάρων και των Περσών, οι οποίοι ετράπησαν ατάκτως σε φυγή, θεωρώντας την καταστροφή του στόλου και την ήττα τους παρέμβαση κάποιας μεγάλης υπερφυσικής δύναμης.
     Η Πόλη είχε σωθεί από τη μεγαλύτερη μέχρι τότε απειλή της ιστορίας της και ο λαός της απέδωσε το γεγονός σε θαύμα της Παναγίας. Θέλοντας, να ευχαριστήσουν και να δοξάσουν την «Υπέρμαχο Στρατηγό» για τη σωτηρία τους και τη σωτηρία της Πόλης τους, συγκεντρώθηκαν στο Ναό της Παναγίας των Βλαχερνών. Σύμφωνα με την παράδοση, έμειναν όρθιοι όλη τη νύχτα και προεξάρχοντος του Πατριάρχη Σεργίου έψαλλαν ύμνους. Λόγω της ολονύκτιας ορθοστασίας τους, η ακολουθία ονομάστηκε «Ακάθιστος Ύμνος»
    Ο Ακάθιστος Ύμνος, ή και «Χαιρετισμοί στην Παναγία»-λαμβάνοντας την ονομασία από τα επαναλαμβανόμενα «χαίρε», είναι ποίημα, από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της ορθόδοξης υμνολογίας, αποτελούμενο από 24 στροφές, όσα και τα γράμματα της αλφαβήτου και με πολλή αρμονία στο στίχο. Η πρώτη στροφή αρχίζει από Α, η δεύτερη από Β, η τρίτη από Γ κλπ, ως το Ω. Οι με περιττό αριθμό στροφές (Α,Γ,Ζ κλπ) είναι πιο εκτενείς και αποτελούνται από δεκαοκτώ στίχους. Οι πέντε πρώτοι από αυτούς περιλαμβάνουν διήγηση, οι δώδεκα επόμενοι αποτελούν τους χαιρετισμούς προς την Θεοτόκο και ο δέκατος όγδοος είναι το «Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε». Σε όλους δε τους στίχους, το «χαίρε» ακούγεται συνολικά 144 φορές, δανεισμένο από τον χαιρετισμό του Αρχαγγέλου Γαβριήλ στην Παναγία, σύμφωνα με τον Ευαγγελιστή Λουκά. Οι με άρτιο αριθμό στροφές  (Β-Δ-Ζ κλπ) αποτελούνται μόνο από πέντε στίχους διήγησης  και καταλήγουν στο «Αλληλούια». Από αυτές τις στροφές οι περισσότερες αναφέρονται στο Χριστό (Θ,Κ,Μ,Ξ,Π,Σ,Υ,Χ) και μερικοί στη Θεοτόκο (Β-Δ-Ζ-Ω).
     Κι ακόμη, οι πρώτες δώδεκα στροφές (Α-Μ) αποτελούν το ιστορικό μέρος. Αυτές εξιστορούν τα γεγονότα από τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου μέχρι την Υπαπαντή, ακολουθώντας τη διήγηση του Ευαγγελιστή Λουκά. Στις  Α,Β,Γ και Δ αναφέρεται ο Ευαγγελισμός, στην Ε η επίσκεψη της εγκύου Παρθένου στην Ελισάβετ, στην Ζ οι αμφιβολίες του Ιωσήφ, στην Η το προσκύνημα των ποιμένων, στις  Θ,Ι και Κ το προσκύνημα των Μάγων, στην Μ η Υπαπαντή και στην Λ η φυγή στην Αίγυπτο. Οι τελευταίες δώδεκα στροφές (Ν-Ω) αποτελούν το θεολογικό μέρος, στο οποίο ο μελωδός αναλύει βαθειές δογματικές προεκτάσεις της ενανθρώπισης του Κυρίου για τη σωτηρία των ανθρώπων.
     Είναι προφανές ότι δεν θα ήταν δυνατόν να γραφεί όλο αυτό το αριστούργημα μέσα σε λίγες ώρες, και οι απόψεις που επικρατούν είναι αρκετές. Μία εξ αυτών υποστηρίζει ότι ο ύμνος ή ένα μέρος του είχε συντεθεί νωρίτερα. Άλλη εκδοχή αναφέρει ότι συνδέεται και με άλλα παρόμοια γεγονότα, όπως πολιορκίες και σωτηρία της Πόλης επί άλλων αυτοκρατόρων, χωρίς να αποκλείεται να έχει αλλοιωθεί και η ιστορική πραγματικότητα από την παράδοση. Κάποιοι ερευνητές πιθανολογούν ένα μέρος του περιεχομένου του ύμνου να προϋπήρχε κατά τον κοινό εορτασμό του Ευαγγελισμού και των Χριστουγέννων, εορτές οι οποίες χωρίστηκαν κατά τη βασιλεία του Ιουστινιανού, η οποία προηγήθηκε των γεγονότων του 626 μ.Χ. Η παράδοση θέλει να έχει γραφεί από τον «Πίνδαρο της Εκκλησιαστικής ποίησης», τον Ρωμανό το Μελωδό, ο οποίος, όπως, προϋπήρξε (500-560 μ.Χ., περίπου). Η επικρατέστερη εκδοχή είναι ότι ο Ακάθιστος Ύμνος συμπληρώθηκε και μετά την επίθεση Αβάρων και Περσών στην Κωνσταντινούπολη και, πιθανότατα, ο συνθέτης δεν είναι μόνο ένας. 
     Εκκλησιαστικά ο Ακάθιστος Ύμνος έχει συνδεθεί με τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή. Σε όλη αυτή την περίοδο της πένθιμου χαρακτήρα νηστείας, υπάρχει μόνο η χαρμόσυνη μεγάλη Θεομητορική γιορτή του Ευαγγελισμού και είναι η μόνη που στερείται προεορτίων και μεθεορτίων. Την έλλειψη αυτή καλύπτουν οι Χαιρετισμοί στην Θεοτόκο, τμηματικά κάθε Παρασκευή κατά τα απόδειπνα σε τέσσερις στάσεις, Α-Ζ, Η-Μ, Ν-Σ, Τ-Ω και όλη η ακολουθία του Ακαθίστου Ύμνου (Α-Ω) την πέμπτη Παρασκευή της Μ. Τεσσαρακοστής. Ακολουθεί η «βουβή» ή «κουφή» εβδομάδα, αφού την έκτη Παρασκευή δεν ψάλλονται χαιρετισμοί, ξημερώνει το Σάββατο του Λαζάρου και μπαίνουμε στην «τελική ευθεία» για το Πάσχα.

    Το πλέον γνωστό σε όλους μας τροπάριο του Ακάθιστου Ύμνου, είναι και το "κεντρικότερο" της ακολουθίας, που όταν ψάλλεται πάντα σηκωνόμαστε όρθιοι:

Τη Υπερμάχω Στρατηγώ τα νικητήρια,
ως λυτρωθείσα των δεινών ευχαριστήρια,
αναγράφω σοι η Πόλις Σου, Θεοτόκε.
Αλλ’ ως έχουσα το κράτος απροσμάχητον,
εκ παντοίων με κινδύνων ελευθέρωσον.
                                         Ίνα κράζω Σοι, Χαίρε, Νύμφη Ανύμφευτε.   

 
Η Μονή της Παναγίας των Βλαχερνών
 
     Η Παναγία των Βλαχερνών ήταν Βυζαντινό μοναστήρι της Κωνσταντινούπολης με πολλά παρεκκλήσια, κι ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Παναγίας. Βρισκόταν στη συνοικία των Βλαχερνών, επί των ακτών του Κεράτιου κόλπου. Αν και θεωρείται ότι ανεγέρθη  από την αυτοκράτειρα Πουλχερία και το σύζυγό της Μαρκιανό, 450-453 μ.Χ., πιθανότερη θεωρείται η ανέγερσή του  από τον αυτοκράτορα Ιουστίνο τον Α', περί το 520. Από τα σημαντικότερα κειμήλιά της ήταν η εσθήτα και το ωμοφόριο της Θεοτόκου.  

Η είσοδος του ναού της Παναγίας των Βλαχερνών (επάνω)
και το εσωτερικό (κάτω), όπως είναι σήμερα


     Στους τελευταίους αιώνες του Βυζαντίου, ο ναός ήταν ιδιαίτερα σημαντικός, αφού σε κοντινή απόσταση βρισκόταν το ανάκτορο των Βλαχερνών και εκεί εκκλησιάζονταν ο βασιλιάς και οι αυλικοί. Πολύ κοντά στον ιερό και ιστορικό αυτό χώρο στρατοπέδευσαν ως πολιορκητές οι Άβαροι, οι Βούλγαροι και οι Σταυροφόροι της Δ΄ Σταυροφορίας.  
     Είχε υποστεί ζημιές από πολλές πυρκαγιές, αλλά αυτή του 1434 μ.Χ. ήταν η πλέον καταστροφική. Λίγο μετά την άλωση τα πάντα ερημώθηκαν κι έμεινε μόνο το σημείο απ’ όπου έβγαινε αγίασμα. Η περιοχή περιήλθε στους Οθωμανούς μέχρι το 1867, οπότε αγοράστηκε από συντεχνία ορθοδόξων Ελλήνων γουναράδων, οι οποίοι έχτισαν πάνω από το αγίασμα νέο ναΐσκο. Με την πάροδο του χρόνου και τις φροντίδες του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως, προστέθηκαν κι άλλες κτιριακές εγκαταστάσεις και απέκτησε την όψη που έχει σήμερα.
 
Ο Κεράτιος Κόλπος
 
     Ο Κεράτιος Κόλπος είναι μια στενή-επιμήκης λωρίδα θαλάσσης που εκτείνεται βόρεια-βορειοδυτικά του Βοσπόρου και χωρίζει την παλαιά πόλη της Κωνσταντινούπολης από την περιοχή του Πέραν Γαλατά. Οι δύο αυτές πλευρές της Πόλης ενώνονται με δύο γέφυρες κτισμένες πάνω από τον κόλπο. Την ονομασία «Κεράτιος κόλπος», Αγγλικά Golden Horn, από την Ελληνική μετάφραση του ονόματος «Χρυσόν Κέρας», που έδωσαν οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής, οι οποίοι παρομοίαζαν το σχήμα του με κέρατο ελαφιού.

Ο Κεράτιος Κόλπος στο χάρτη

     Οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης θεώρησαν το πρωτοφανές και ανεξήγητο γεγονός της καταστροφής του στόλου των Αβάρων και των Περσών από τρικυμία ως παρέμβαση της Παναγίας, αφού δεν μπορούσε να αποδοθεί σε λογική εξήγηση: Το μήκος του Κεράτιου Κόλπου είναι επτά χιλιόμετρα, περίπου, και το μεγαλύτερο πλάτος του αρκετά λιγότερο από χίλα μέτρα, κάτι που καθόλου δεν ευνοεί την πρόκληση μεγάλης και καταστροφικής τρικυμίας. Να σημειωθεί δε, ότι η μεγάλη αλυσίδα που έκλεινε τον κόλπο σε εχθρικά πλοία, κατασκευάστηκε αργότερα επί αυτοκρατορίας του Λέοντος του Γ΄ του Ισαύρου (717-741).
     Τελειώνοντας τη σύντομη αυτή αναδρομή ιστορίας και παράδοσης του Ακάθιστου Ύμνου, να σημειώσουμε ότι και στην Ελλάδα πολλές εκκλησίες έχουν το όνομα Παναγία των Βλαχερνών ή Παναγία η Βλαχέρνα, μεταξύ των οποίων και το γραφικό εκκλησάκι στο Ποντικονήσι της Κέρκυρας.
------------------------------------------------------
Πηγές:
-  Εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ
-  Ορθόδοξος Συναξαριστής
-  Διαδίκτυο
Εικόνες: Διαδίκτυο και προσωπικό αρχείο
 
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 7.4.2022

Τετάρτη 6 Απριλίου 2022

Η εξέλιξη της μπουγάδας, από την ξύλινη σκάφη ως το πλυντήριο



     Η ευκολία με την οποία σήμερα πλένονται τα ρούχα, δεν θα μπορούσε να περάσει ούτε ως «σενάριο επιστημονικής φαντασίας» από το μυαλό της νοικοκυράς πριν λίγες δεκαετίες. Η τεχνολογική επανάσταση παραμέρισε άρδην την παράδοση, αλλά ανακούφισε τα χέρια που κάποιες φορές μάτωναν μέχρι να φύγει ο λεκές με το τρίψιμο, ξεκούρασε τα πόδια που πονούσαν από τις πολύωρες ορθοστασίες μέχρι να τελειώσει το πλύσιμο και έδιωξε τον πόνο από τις πλάτες και τη μέση. Όμως, χάθηκε αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε και «μαγεία», γιατί η μπουγάδα ήταν ένα είδος κοινωνικής συναναστροφής και συνεύρεσης. Κι αν σκεφθεί κανείς ότι η καθαριότητα φέρνει ευχάριστα συναισθήματα και αναδεικνύει την αξιοσύνη της νοικοκυράς, συνδύαζε χαρά, ψυχαγωγία, εκδρομή και γιορτή.
     Ένα πλήρες μεροκάματο, από το πρωί ως το νύχτωμα, σπάνια ήταν αρκετό για να πλυθούν όλα τα ρούχα. Κάποιες φορές χρειαζόταν και δεύτερο, ίσως και τρίτο, ειδικά στην αρχή της άνοιξης, που μαζεύονταν και τα χοντρά στρωσίδια, τα σκεπάσματα του χειμώνα, οι βαρειές κάπες και τα άλλα μάλλινα.
     Τυχερές οι γυναίκες που το χωριό τους είχε ποτάμι. Καθεμιά είχε μαζέψει τα άπλυτα μιας και δυο εβδομάδων, ίσως και περισσότερων, τα φόρτωνε στα ζώα μαζί με όλα τα άλλα απαραίτητα και κατέβαινε στην ακροποταμιά, που εκεί αντάμωνε με άλλες του μαχαλά και του χωριού, όπως είχαν προσυνεννοηθεί. Μαζί τους και τα κορίτσια, μικρότερα και μεγαλύτερα, για να βοηθήσουν και να διδαχθούν. Φυσικά, και το ταγάρι τους με το κολατσιό τους και το μεσημεριανό τους, που συνήθως ήταν ψωμί και τυρί, κάνα κρεμμύδι και κάνα δυο ντομάτες στην εποχή τους. Πριν το ξεκίνημα έκαναν το σταυρό τους, όπως και σε κάθε καθημερινό τους ξεκίνημα για δουλειές, μέσα ή έξω από το σπίτι.
     Για τα χωριά δεν είχαν ποτάμι, και αυτά είναι τα περισσότερα, η μπουγάδα δεν ήταν τόσο εύκολη. Αναγκαστικά κατέφευγαν στις μεγαλύτερες βρύσες και πηγές, αν και τους καλοκαιρινούς μήνες κι εκεί το νερό δεν ήταν αρκετό και δυσκόλευε το πλύσιμο και πιο πολύ το ξέβγαλμα.
     Απαραίτητα για την παραδοσιακή μπουγάδα ήταν το μπουγαδοκόφινο, η σκάφη, ο κόπανος (ή το κόπανο), τα ξύλα για τη φωτιά, η στάχτη για την αλισίβα, τα ανάλογα παπούτσια για να μην μουσκεύουν τα πόδια πατώντας στο ποτάμι-συνήθως γαλότσες, το πράσινο σαπούνι και το κακάβι που συνήθως έπαιρναν οι ίδιες στον ώμο λόγω της δυσκολίας φόρτωσης στα ζώα, εξ αιτίας του όγκου του και του σχήματός του.

Μπουγαδοκόφινο

Ο κόπανος
Κακάβι

     Πρώτη τους δουλειά φτάνοντας στο ποτάμι ήταν να ξεφορτώσουν τα ζώα, να τα δέσουν σε κάποιο δέντρο και με τη δυνατότητα να μπορούν να βοσκήσουν. Αμέσως μετά μάζευαν ξύλα και άναβαν φωτιά, για το απαραίτητο ζέσταμα του νερού στο κακάβι, καλά στηριγμένο πάνω σε πέτρες. Μόλις το νερό ήταν έτοιμο, άρχιζε το σαπούνισμα στη σκάφη.
     Σημαντική βοήθεια στο τρίψιμο των ρούχων έδινε η πλύστρα, μια αυλακωτή σανίδα, που την τοποθετούσαν στη μία από τις δύο στενές πλευρές της σκάφης. Με την πάροδο του χρόνου, την ξύλινη σκάφη αντικατέστησε η μεταλλική και τη μεταλλική η πλαστική, που αρκετές φορές στην τελευταία η πλύστρα αποτελούσε τη μία πλευρά της. Υπήρξαν και οι σταθερές τσιμεντένιες σκάφες στα πλυσταριά των σπιτιών των πόλεων, με μωσαϊκό στο εσωτερικό τους και με ενσωματωμένες πλύστρες.

Πλύστρα

Μεταλλική σκάφη


Πλαστική σκάφη με πλύστρα

Τσιμεντένια σκάφη με πλύστρα


Υπαίθρια πλυσταριά μιας οργανωμένης κοινωνίας, άλλης εποχής

 

    Στη μεγάλη δυσκολία της πλύσης των χοντρών ρούχων, όπως μάλλινα πανωφόρια και στρωσίδια, έδινε λύση ο κόπανος, αφού με το που τα έβαζαν στο νερό γίνονταν ασήκωτα. Μετά το καλό μούσκεμα μέσα στο κακάβι με ζεστό-καυτό νερό και σαπουνάδα, το δυνατό χτύπημα πολλές φορές πάνω σε μια μεγάλη και επίπεδη πέτρα τα καθάριζε καλά. Μονότονο αλλά και ρυθμικό το χτύπημα «γκαπ -γκουπ»  του κόπανου κάτω από τα βαθύσκιωτα πλατάνια, «ισοκρατούσε», θαρρείς, μαζί με το κελάρυσμα του νερού και γινόταν ρυθμός στην κουβέντα τους, στα καλοπροαίρετα πειράγματα μεταξύ τους, στο τραγούδι τους ή στα κελαηδήματα των πουλιών πάνω στα δέντρα! Ιδανικότερη, βεβαίως, και χωρίς κόπο η λύση πλυσίματος των χοντρών ρούχων στη νεροτριβή, την οποία όμως είχαν λίγα χωριά.
     Ο κόπανος ή το κόπανο, ήταν ένα σχετικά βαρύ ξύλο σε σχήμα «φτυαριού», κατασκευασμένο ειδικά για το σκοπό αυτό. Το χτύπημα αντικαταστούμε στο τρίψιμο, με πολύ ικανοποιητικά αποτελέσματα.   
     Πρωταγωνιστική θέση στο πλύσιμο είχε και το μπουγαδοκόφινο με την αλισίβα, ειδικά στην λεύκανση των ασπρόρουχων. Για την παρασκευή, τις χρήσεις και τα αποτελέσματα της αλισίβας μπορείτε να δείτε/διαβάσετε σε άλλο θέμα του ιστολογίου μου, ΕΔΩ.
     Το πρώτο άπλωμα-στέγνωμα των πλυμένων γινόταν σε δέντρα-θάμνους και σε φράχτες. Προς το βράδυ τα μάζευαν και τα φόρτωναν μισοστεγνωμένα στα ζώα, για την επιστροφή στο σπίτι, όπου εκεί τα ξαναάπλωναν μέχρι που στέγνωναν καλά.        
     Την όλη διαδικασία της καθαριότητας και της αρχοντιάς σφράγιζε το σιδέρωμα με το παραδοσιακό σίδερο με κάρβουνα, για το οποίο μπορείτε να δείτε/διαβάστε σε άρθρο μου στην ηλεκτρονική εφημερίδα ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ ΝΕWS, ΕΔΩ.
     Αν και στοιχεία αναφέρουν ότι το πρώτο δίπλωμα ευρεσιτεχνίας στην κατηγορία πλυσίματος και στυψίματος ρούχων δόθηκε το 1961 στην Αγγλία, ένα σχέδιο πλυντηρίου είχε εμφανιστεί το 1752 σε Αγγλική δημοσίευση, το οποίο κατοχύρωσαν οι ΗΠΑ. Λίγο αργότερα  (1797) καταστράφηκε από πυρκαγιά το γραφείο διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, χωρίς να διασωθεί καμία περιγραφή του σχεδίου/συσκευής εκείνης κι έτσι δεν είναι γνωστό αν και πώς λειτούργησε η πρώτη αυτή κατασκευή, ή αν ήταν μόνο σχέδιο. Μετά την Αγγλική ευρεσιτεχνία το 1961, η παγκόσμια αγορά κατακλύσθηκε με γοργούς ρυθμούς και το προϊόν βελτιώθηκε και βελτιώνεται σημαντικά συνεχώς, φτάνοντας σήμερα στην ηλεκτρονική και ρομποτική λειτουργία στο υπ’ αριθμόν «ένα» δεξί χέρι της νοικοκυράς. Ίσως να μην είναι μακριά η εποχή που θα μπαίνουν τα ρούχα άπλυτα στο πλυντήριο και θα βγαίνουν σιδερωμένα!
---------------------------------------------
 
Πηγές-φωτογραφίες: Διαδίκτυο-προσωπικό αρχείο.
 
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 6.4.2022