Καλώς ήλθατε στον προσωπικό μου ιστολόγιο, που δημιουργήθηκε για την ανάρτηση θεμάτων λογοτεχνίας, λαογραφίας και παράδοσης. Σας ευχαριστώ πολύ για την επίσκεψή σας! Με εκτίμηση και σεβασμό, Ν. Π.
Τρίτη 16 Αυγούστου 2022
Πόσοι και τι ξέρουμε για το κινίνο;
Το «κινίνο» ήταν φάρμακο σε διάφορες
μορφές (ενέσιμο, σιρόπι, ταμπλέτες, κάψουλες, φακελάκια σκόνης), που η χορήγησή
του είχε κριθεί αναγκαία για την αντιμετώπιση της ελονοσίας, η οποία έλαβε
μεγάλες διαστάσεις μετά την έκρηξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου. Η πλέον πρακτική
και διαδεδομένη χρήση του ήταν σε ταμπλέτες, που αν και στην πορεία αποδείχθηκε
ότι δεν αντιμετώπιζε αποτελεσματικά την ίδια τη νόσο, εν τούτοις χαρακτηρίστηκε
«θαυματουργό ελιξίριο», αφού δρούσε καταπραϋντικά στα συμπτώματά της, κυρίως
τον πυρετό (τις «θέρμες»), αλλά και τον πόνο. Η μυική χαλάρωση ήταν άλλη μία
ευεργετική του δράση.
Η «γλώσσα» της κόρνας του αυτοκινήτου!
Χαρακτηριστικό της εποχής μας η γνώση
(πολλών) ξένων γλωσσών, ενδεικτικό της μετακίνησης πληθυσμών σε άλλες χώρες, της
παγκόσμιας διακίνησης του εμπορίου, των επιστημών, του τουρισμού και άλλων
ακόμα αναγκών του σύγχρονου ανθρώπου. Και όπως κάθε γλώσσα στον κόσμο έχει την
ευγενική και την πολιτισμένη πλευρά της, έχει όμως και την αντίθετη. Η γνώση της
«γλώσσας» της κόρνας του αυτοκινήτου δεν αποτελεί εξαίρεση και όλοι την αποκτάμε εμπειρικά και χωρίς να την έχουμε διδαχθεί στα θρανία! Ας δούμε,
λοιπόν, όχι τις ιδιαιτερότητές της, αλλά γενικότητές της!
Πολύ συχνά, σχεδόν πάντα, «μιλάμε» σε άλλους
οδηγούς αυτοκινήτων στο δρόμο με την κόρνα του οχήματός μας. Το πώς και γιατί «μιλάμε»,
εξαρτάται από το είδος του κορναρίσματος. Ας δούμε, λοιπόν, τί τους «λέμε», τί μας λένε, ή τι
θέλουμε να τους «πούμε» και να μας πουν, κάθε φορά που «συνομιλούμε»:
- «Μπιπ» (κορνάρισμα κλασμάτων δευτερολέπτου):
Με αυτό μπορεί να ειδοποιούμε το ή τα προπορευόμενα οχήματα που έχουν
σταματήσει στο φανάρι μπροστά από εμάς, ότι ο φωτεινός σηματοδότης άναψε
πράσινο και πρέπει να ξεκινήσουν, αφού, ενδεχομένως δεν το έχουν δει ή είναι
αφηρημένοι. Αν με το «μπιπ» αυτό δεν ανταποκριθούν, αμέσως μετά το κορνάρισμα
είναι κάπως παρατεταμένο ή διπλό («μπιιιιιπ» ή «μπιπ-μπιπ»), που σημαίνει: «Εεε! Ξύπνα! Το φανάρι άναψε!». Εκτός
τούτων, το μονό ή διπλό πολύ σύντομο «μπιπ», μπορεί να είναι και χαιρετισμός
στο δρόμο σε άλλον γνωστό οδηγό ή πεζό, με τον οποίο συναντιόμαστε.
- «Μπιιιιιιπ!» (κάπως παρατεταμένο): Ήπιο «βρίσιμο»
σε οδηγό άλλου αυτοκινήτου, ο οποίος μας προκάλεσε κάποια μικρή δυσκολία στην πορεία
μας.
- «Μπιιιιιιιιιιιιιιιιπ!» (πολύ παρατεταμένο): «Άγριο
βρίσιμο» σε οδηγό, ο οποίος γίνεται αιτία να κινδυνεύουμε ή μας κλείνει
προκλητικά κι αδιάφορα το δρόμο στο προσπέρασμα. Δεν είναι και λίγες οι φορές
που το παρατεταμένο αυτό κορνάρισμα είναι «προστάδιο» φραστικών επιθέσεων ή και
χειροδικιών μεταξύ των εμπλεκομένων οδηγών, αφού ακινητοποιήσουν τα οχήματά τους
στην άκρη του δρόμου και κατεβαίνουν να… λογαριαστούν, γιατί τα «αίματα ανάβουν»
πανεύκολα σ’ αυτές τις περιπτώσεις και, συνήθως, οι παράνομοι είναι περισσότερο
επιθετικοί και «λίαν ευγενείς» στους τρόπους!
- «Μπιπ!... Μπιπ!... Μπιπ, μπιπ, μπιπ!» (πανηγυρικό
κορνάρισμα-δύο με χρονική απόσταση κλασμάτων δευτερολέπτου μεταξύ τους και τρία
συνεχόμενα): Αυτό σίγουρα είναι έκφραση/εκδήλωση χαράς, π.χ. συνοδεία νύφης για
την εκκλησία. Επίσης, στη γαμήλια πομπή, συνηθίζονται και τα πολύ παρατεταμένα κορναρίσματα,
τόσο του νυφικού αυτοκινήτου, όσο και όλων των άλλων που ακολουθούν και
συνοδεύουν τη νύφη στην εκκλησία, προκαλώντας έτσι τους κατοίκους των περιοχών
που διέρχονται για συμμετοχή στη χαρά τους! Τα ίδια κορναρίσματα ακούγονται και
στο ξεκίνημα από το σπίτι, αλλά και κατά την άφιξή τους στην εκκλησία ή στο δημαρχείο.
Πέρα από τη χιουμοριστική αναφορά μας αυτή,
δεν πρέπει να παραλείψουμε και τον τρόπο με τον οποίο πλανόδιοι έμποροι
διαλαλούν τα προϊόντα τους, τα κορναρίσματα μεγάλων οχημάτων που κάνουν γνωστή
την άφιξη εμπορευμάτων στον παραλήπτη τους, των οχημάτων άμεσης δράσης και
επέμβασης, των ασθενοφόρων, των καραβιών, των τραίνων, που για τους γνωστούς,
δικούς του λόγους το καθένα δηλώνει την διέλευσή του. Επίσης, δεν πρέπει να
παραλείψουμε και ότι η άσκοπη χρήση «ηχητικών οργάνων οχήματος», και εφ’ όσον
αυτή βεβαιωθεί, τιμωρείται από τον ΚΟΚ, με όχι ευκαταφρόνητα χρηματικά ποσά.
Διάφορων ήχων κόρνες κατασκευάζονται στο
εμπόριο, δίνοντας τη δυνατότητα πολλών επιλογών στους πελάτες. Μία μόνο «κόρνα»
δεν έχει βελτιωθεί και δεν έχει αναβαθμιστεί στο πέρασμα του χρόνου: Το ταπεινό
κουδουνάκι του ποδηλάτου!
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 16.8.2022
Κυριακή 14 Αυγούστου 2022
15 Αυγούστου 1940: Ο τορπιλισμός της «ΕΛΛΗΣ» στην Τήνο
![]() |
| «Μοντέλο του “ΕΛΛΗ”», όπως εκτίθεται στο Πολεμικό Μουσείο Κρήτης |
Πολύ μεγάλη-ίσως η μεγαλύτερη Θεομητορική γιορτή
της Χριστιανοσύνης μας η Κοίμηση της Θεοτόκου ή Πάσχα του καλοκαιριού, στις 15
του Αυγούστου. Μήνας διακοπών και χαλάρωσης ο τελευταίος του καλοκαιριού, με τους
Παναγιώτηδες, τις Παναγιώτες, τις Μαρίες και τις Δέσποινες, με όλα τα υποκοριστικά τους να έχουν την τιμητική τους. Πολυτραγουδισμένοι ολοι τους, πολυ-πολυτραγουδισμένη
και η Μαρία, ως το πιο συνηθισμένο γυναικείο όνομα, πολλά και τα γλυκά και τα
κεράσματα της ημέρας, όπως, επίσης, πολλά και τα διάφορα έθιμα και τα πανηγύρια σε
κάθε σημείο της Πατρίδας μας, δίνουν κι αυτά τη δική τους ηχηρή «παρουσία» στο
εορταστικό σκηνικό.
Τη μεγάλη αυτή γιορτινή/πασχαλινή μέρα, δεν
πρέπει να ξεχνάμε κι ένα πολύ θλιβερό γεγονός, τον ύπουλο τορπιλισμό του
καταδρομικού πλοίου «ΕΛΛΗ», στο
λιμάνι της νήσου Τήνου, το 1940 και εν ώρα τέλεσης της Θείας Λειτουργίας στον
ιερό ναό της Μεγαλόχαρης.
Στον καθιερωμένο λαμπρό εορτασμό της Μεγαλόχαρης,
είχε κληθεί και είχε καταπλεύσει εκείνη τη χρονιά και το «ΕΛΛΗ», που είχε αγκυροβολήσει σημαιοστολισμένο περί τα 800 μέτρα από
την προβλήτα, με το πλήρωμά του στο κατάστρωμα, έτοιμο να αποδώσει τιμές στην
θαυματουργή εικόνα της Μεγαλόχαρης, τη στιγμή της ιερής και μεγελειώδους λιτανείας.
Ξαφνικά,
στις 8.30 το πρωί, το ηρωικό πλοίο δέχθηκε, εντελώς απρόκλητα και απροειδοποίητα
τορπίλη από υποβρύχιο αγνώστου εθνικότητας. Από το ίδιο «αγνώστου εθνικότητας»
πολεμικό σκάφος, εκτοξεύθηκαν άλλες δύο τορπίλες, οι οποίες προφανώς είχαν ως
στόχο τα επιβατικά «Έλση» και «Έσπερος», που βρίσκονταν αγκυροβολημένα στο λιμάνι. Οι δύο αυτές τορπίλες φαίνεται ότι
έχασαν το στόχο τους και κατέληξαν και εξερράγησαν στον λιμενοβραχίονα,
προκαλώντας μόνο τραυματισμούς σε προσκυνητές, ενώ αναφέρθηκε κι ένας θάνατος από
καρδιακή ανακοπή.
Ο πανικός από ακολούθησε μεταξύ των
προσκυνητών στην προκυμαία και σε όλη την γύρω έκταση μέχρι το ιερό προσκύνημα
του νησιού, δεν μπορεί να περιγραφεί, ενώ το πλήγμα που δέχθηκε το «ΕΛΛΗ»
προκάλεσε τόσο τρομερή έκρηξη, που μία ώρα, περίπου, αργότερα βυθίστηκε, παίρνοντας
μαζί του στον υγρό τάφο του τον αρχικελευστή
Παπανικολάου, ενώ τραυματίστηκαν άλλα 29 μέλη του πληρώματος.
Η ανείπωτη και ύπουλη αυτή πολεμική πράξη
εν καιρώ ειρήνης, άφησε άφωνο όλο το πανελλήνιο. Το ότι δεν υπήρξαν θύματα σε μια
τέτοια πολυάριθμη κοσμοσυρροή, πλην ενός, του αρχικελευστή, αποδόθηκε σε μεγάλο θαύμα της
Παναγίας της Τήνου. Από κυβερνητικής πλευράς τηρήθηκε «μυστική» η εθνικότητα
του πλοίου, προφανώς να αποφευχθεί, ή έστω να καθυστερήσει, η εμπλοκή τη χώρας μας
στον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο. Κοινό μυστικό, ήταν, όμως, η εθνικότητα του πλοίου,
αφού τα θραύσματα των τορπίλων μαρτυρούσαν την Ιταλική του ταυτότητα κι αυτό
δεν θα μπορούσε να μην διαρρεύσει. Τα γεγονός γνωστοποιήθηκε επίσημα από
κυβερνητικά χείλη δύο ημέρες μετά την εισβολή των Ιταλών στην Ελλάδα, στις 30
Οκτωβρίου 1940. Επρόκειτο για το υποβρύχιο «delfino».
![]() |
Τεμάχιο (ένα από τα πολλά) του «ΕΛΛΗ» στο Μουσείο Τήνου |
![]() |
| «Ασύρματος», μουσείο Τήνου |
Ο τορπιλισμός του «Έλλη» δεν αποτελούσε
ένα μεμονωμένο ή τυχαίο γεγονός κατά της Πατρίδας μας. Και τούτο, επειδή
σύμφωνα με ιστορικές πηγές, ο Χίτλερ είχε βεβαιώσει τον Μουσολίνι ότι η
Μεσόγειος και το Αιγαίο αποτελούν ζωτικό χώρο της Ιταλίας, στον οποίο η
Γερμανία δεν επρόκειτο να επέμβει.
Αν και το πλήγμα του ύπουλου τορπιλισμού
του «ΕΛΛΗ» ήταν δυσβάσταχτο για την Ελλάδα, το γεγονός αφύπνισε και προετοίμασε
τον Ελληνικό λαό για το τι επρόκειτο να ακολουθήσει. Έτσι εξηγείται και ο
μεγάλος ενθουσιασμός κατά την εισβολή των Ιταλών στην Ελλάδα στις 28 Οκτωβρίου
1940 και η βεβαιότητα για τη νίκη. Ο Ιταλός Πρέσβης στη χώρα μας Εμμανουέλε Γκράτσι,
που «εισάπραξε» το ιστορικό «ΟΧΙ» στις
28 Οκτωβρίου 1940 από τον Πρωθυπουργό Ιωάννη Μεταξά, γράφει πολύ αργότερα στα απομνημονεύματά
του: «Το έγκλημα της Τήνου είχε
αποτέλεσμα-, για να μην πω έκανε το θαύμα-, να δημιουργηθεί στην Ελλάδα μια
ενότητα ψυχών. Οπαδοί κι αντίπαλοι της κυβέρνησης, πείστηκαν πως ένα μόνο
αδυσώπητο εχθρό είχε η Ελλάδα: Την Ιταλία. Και πως, αν δεν γινόταν ν’ αποφευχθεί
μια σύγκρουση μαζί της, θα ήταν προτιμότερο ν’ αντιμετωπιστεί ο εχθρός με ανδρισμό,
παρά να υποχωρήσει το Ελληνικό Έθνος σε κάποιον που δεν δίσταζε να
μεταχειριστεί τέτοια μέσα».
Το
καταδρομικό «ΕΛΛΗ» αποτελούσε πλοίο
του στόλου του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού. Το όνομά του έλαβε μετά την
νικηφόρα ναυμαχία της Έλλης στα Δαρδανέλια, στη διάρκεια του Α' Βαλκανικού
Πολέμου. Από τη Ελλάδα είχε αγοραστεί το
1914, ενώ η ναυπήγησή του είχε γίνει δύο χρόνια νωρίτερα. Στον Α΄ παγκόσμιο
πόλεμο έλαβε μέρος υπό Γαλλική σημαία και αργότερα, το 1925, υποβλήθηκε σε μετασκευή
ευρείας κλίμακας. Στο μουσείο που βρίσκεται στο χώρο του ιερού προσκυνήματος της
Τήνου, εκτίθενται τμήματα του ηρωικού πολεμικού πλοίου, που προκαλούν πολλά
συναισθήματα στον επισκέπτη, με κυρίαρχο τη συγκίνηση.
Κάθε χρόνο στον εορτασμό της Μεγαλόχαρης της
Τήνου, τελείται επιμνημόσυνη δέηση επί πολεμικού πλοίου και γίνεται από εκεί
κατάθεση (ρίψη) στεφάνων στον υγρό τάφο της «ΕΛΛΗΣ», από κυβερνητικούς
αξιωματούχους.
==================================
Πηγές:
Εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ, διαδίκτυο.
Εικόνες
ανάρτησης: Διαδίκτυο
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 14.8.2022
Τρίτη 9 Αυγούστου 2022
Η ομιλία μου στα εγκαίνια του Λαογραφικού Μουσείου Γυμνοτόπου Πρεβέζης (8.8.2022)
Σύντομη εισαγωγή
Ήταν ιδιαίτερα μεγάλη η τιμή για την
ταπεινότητά μου η πρόσκληση του Πολιτιστικού Συλλόγου Γυμνοτόπου Πρεβέζης, διά
του προέδρου του και αντιδημάρχου του Δήμου Ζηρού (πρώην Φιλιππιάδας), κ. Βασίλη Παπαβασιλείου, να είμαι
ομιλητής στα εγκαίνια του Λαογραφικού Μουσείου του πανέμορφου χωριού,
ιδρυθέντος δια του ιδίου Συλλόγου. Τις πρώτες αντιρρήσεις μου, έκαμψε ο ίδιος ο κ. Παπαβασιλείου. Άλλωστε, με συνδέει και στενή συγγένεια με εξαιρετικούς ανθρώπους του
Γυμνοτόπου, από την πλευρά της συζύγου μου.
Η προετοιμασία που είχε γίνει από το Σύλλογο ήταν
υποδειγματική. Παλαιό σχολείο το κτιριακό συγκρότημα που στεγάζει το μουσείο -σταμάτησε να λειτουργεί
στο τέλος του 19ου αιώνα- και και είναι το παλαιότερο καλοδιατηρημένο κτίσμα του
χωριού, δίπλα ακριβώς από την εκκλησία του αϊ-Γιάννη, κοντα στη κοιλάδα του ποταμού Λούρου. Σύμφωνα δε με την παράδοση, στο σημείο εκείνο κήρυξε ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός. Αναφέρονται, μάλιστα, δύο προφητείες από το εδώ κήρυγμά του, οι οποίες επαληθεύθηκαν η μία μετά την απελευθέρωση από τους τούρκους και η άλλη κατά τη γερμανική κατοχή.
H προσέλευση του κόσμου ήταν εντυπωσιακή και ο ενθουσιασμός μεγάλος, κάτι που σημαίνει ότι οι κάτοικοι έχουν αγαπήσει το νέο δημιούργημα του δραστήριου Συλλόγου, που είναι και δικό τους δημιούργημα. Μεταξύ των επίσημων προσκεκλημένων διακρίναμε τον βουλευτή Πρεβέζης κ. Μπάρκα, τον Αντιπεριφερειάρχη Άρτας κ. Ψαθά, τον Δήμαρχο Ζηρού κ. Καλαντζή, τον πρόεδρο της Απανταχού Αδελφότητας Γυμνοτοπιτών κ. Γιαννούλα, οι οποίοι απηύθυναν και ένθερμο χαιρετισμό, η δε συγκινητική ομιλία του Αντιδημάρχου και Προέδρου του Συλλόγου κ. Παπαβασιλείου μας άγγιξε όλους. Διακρίναμε, επίσης, τον Διευθυντή Εκπαίδευσης Ηπείρου κ. Καμπουράκη, τον εκπρόσωπο της Πανηπειρωτικής Συνομοσπονδίας κ. Νικολάου, τον Ταμία της Ένωσης Ελλήνων Λογοτεχνών κ. Χρήστου, Δημοτικούς Συμβούλους, εκπροσώπους γειτονικών Δήμων, εκπροσώπους γειτονικών τοπικών Κοινοτήτων, Προέδρους και εκπροσώπους πολλών Συλλόγων και άλλων φορέων.
Της εκδήλωσης προηγήθηκε αγιασμός από τον
εφημέριο π. Δημήτριο, ενώ για τις ανάγκες της ξενάγησης και της αναπαράστασης
παλιών δραστηριοτήτων, μία κυρία έγνεθε με τη ρόκα της!
Με τη λήξη της εκδήλωσης προσφέρθηκαν στους προσκεκλημένους τοπικά κεράσματα, από τα προϊόντα του δραστήριου Συλλόγου
Γυναικών Γυμνοτόπου και πολλά άλλα ακόμα από τις πανάξιες νοικοκυρές.
Εκτός από την ταπεινότητά μου, ομιλητές της εκδήλωσης ήταν ο εκπαιδευτικός κ. Θύμιος Ρέντζος και η δημοσιογράφος κ. Ρούλα Χρήστου,
η οποία επιμελήθηκε και το συντονισμό, ενώ το σπουδαίο αυτό πολιτιστικό γεγονός καλύφθηκε από το τοπικό τηλεοπτικό κανάλι ARTA TV.
Ως έμπρακτη έκφραση θερμών ευχαριστηρίων
στον πολύ ενεργό Πολιτιστικό Σύλλογο
Γυμνοτόπου Πρεβέζης, παραθέτω την ομιλία μου με θέμα: Παράδοση, Λαογραφία, Λαογραφικά Μουσεία και το Λαογραφικό Μουσείο
Γυμνοτόπου Πρεβέζης.
Βρισκόμαστε
σ’ ένα χώρο όπου είναι μαζί σχολείο και εκκλησία, δηλαδή η πίστη και η μάθηση.
Αμέσως έρχεται στο νου μας η έννοια «παράδοση» και οι δυνάμεις αυτές της
παράδοσης που με το κατάλληλο συνδαύλισμα δεν άφησαν να σβήσει η, αδύναμη ίσως,
αλλά υπαρκτή φλόγα, η σπίθα έστω, της ελπίδας του Έθνους μας στα 400 χρόνια
σκλαβιάς. Το περίεργο, το οξύμωρο, αν θέλετε, είναι ότι σήμερα αποποιούμεθα και
απεμπολούμε αβασάνιστα, σε σύντομο χρονικό διάστημα και το χειρότερο σε περίοδο
ευημερίας, πολλές ή όλες εκείνες τις Αξίες, που στους ιδιαίτερα χαλεπούς
εκείνους καιρούς κράτησαν ψηλά οι πρόγονοί μας και μας τις παρέδωσαν αλώβητες.
Αυτή η πολύ κοντινή απόσταση μεταξύ σχολείου και εκκλησίας,
σηματοδοτούσε και ευτυχώς και τώρα εξακολουθεί να σηματοδοτεί εν πολλοίς και
μια ακόμα μορφή της παράδοσης: Τα πρώτα όργανα του πανηγυριού παίζουν στον
αύλειο χώρο της εκκλησίας, μετά τη Θεία Λειτουργία. Κι εδώ ο χώρος προσφέρεται
μεγαλοπρεπώς γι’ αυτό, και για το τότε και για το τώρα. Πολύ σοφά, λοιπόν, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γυμνοτόπου «ο πάτερ
Κοσμάς» επέλεξε αυτό το σχολείο να το διαμορφώσει και να το μετατρέψει σε
λαογραφικό μουσείο. Εξ όσων πληροφορήθηκα, το σχολείο σταμάτησε να λειτουργεί περί το τέλος του
19ου αιώνα. Αν ξέραμε τη γλώσσα του, σίγουρα θα ακούγαμε το παράπονό του, που
έμενε εγκαταλελειμμένο και αναξιοποίητο. Ο Σύλλογος το αφουγκράστηκε και του
δίνει τη δυνατότητα να ξαναγίνει σχολείο και να παρέχει και πάλι παιδεία με μία
άλλη του μορφή και μέσω της παράδοσης. Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια και πολλοί
έπαινοι σε όσους συνέβαλαν και σε όσους θα συνεχίσουν να συμβάλουν σε αυτό τον
ιερό σκοπό.
Όταν πριν λίγες μέρες με συνόδεψε για πρώτη φορά και με ξενάγησε στο
χώρο ο Αντιδήμαρχος και Πρόεδρος του Συλλόγου κ. Βασίλης Παπαβασιλείου, εξεπλάγην πολύ ευχάριστα, που μέσα σε
λίγους μόλις μήνες είχε επιτευχθεί με θαυμαστό τρόπο η διαμόρφωση του κτιριακού
συγκροτήματος του σχολείου, η συγκέντρωση, η προετοιμασία, η ταξινόμηση μεγάλου
αριθμού εκθεμάτων από τα Μέλη του Συλλόγου, που συνάμα είναι και κάτοικοι του
χωριού.
Είναι τρεις όροι στενά συνδεδεμένοι: Παράδοση, λαογραφία, και λαογραφικό
μουσείο.
Παράδοση, και μιλάμε για την πολιτισμική παράδοση, είναι η μεταβίβαση
και η παραχώρηση συνηθειών, ηθών και εθίμων, ενδυματολογικών ιδιαιτεροτήτων,
αφηγήσεων, δημοτικών τραγουδιών, θρύλων, παροιμιών, δοξασιών, ιστοριών με
δράκους και νεράιδες και πολλών άλλων ιδιαιτεροτήτων ενός τόπου από κάθε γενιά
στη μεταγενέστερη. Στην προφορική παράδοση δεν μπορείς να βρεις πάντα
ντοκουμέντα. Το έκθεμα του μουσείου, όμως, είναι ντοκουμέντο. Και, φυσικά, όλα
αυτά τα στοιχεία είναι διάχυτα σε όλους όσους αποτελούν μια κοινωνία, πλούσιους
και φτωχούς, χωρικούς και αστούς, ντόπιους και επισκέπτες, μεγαλύτερου ή
μικρότερου μορφωτικού επιπέδου. Παράδοση ακόμη είναι και ό,τι έχει επαναληφθεί
πολλές φορές και έχει πλέον παγιωθεί σε μια κοινωνία.
Ως λαογραφία ορίζεται η επιστήμη εκείνη που ασχολείται με την καταγραφή
και την ταξινόμηση όλων όσων κατά παράδοση μια μικρή ή μεγάλη κοινωνία λέει,
ενεργεί και πράττει σε κάθε έκφανση της ζωής της. Στην Ελλάδα η λαογραφία είναι
πολύ παλαιά. Ο Όμηρος μνημονεύει και χαρακτηρίζει ξενότροπα τα ήθη άλλων
λαών. Λαογραφικές καταγραφές έχουμε και
από πολλούς ακόμα κορυφαίους ιστορικούς και συγγραφείς της αρχαιότητος, όπως
του Ηροδότου, του Ιπποκράτη, του Ξενοφάνη, του Αριστοτέλη, του Θεόφραστου, του
Στράβωνα, του Παυσανία, του Πλουτάρχου κ.α. Σε ανάλογο «μήκος κύματος» με τον
Όμηρο και ο πατέρας της σύγχρονης λαογραφίας στην Ελλάδα, ο Νικόλαος Πολίτης,
που είχε την τάση να συγκρίνει τα δεδομένα στην Ελλάδα με εκείνα του
εξωτερικού. Μεταξύ των μεγάλων επιτευγμάτων του συγκαταλέγονται η Ελληνική Λαογραφική Εταιρεία και το Κέντρο Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών.
Και η παράδοση και η λαογραφία αποτελούν κομμάτια του παζλ της ιστορίας
μας.
Ο όρος «Μουσείο» είναι γνωστός από τον 5ο αιώνα π.Χ. και προέρχεται από
τη λέξη «Μούσα», που αρχικά σήμαινε χώρος αφιερωμένος στις Μούσες και σε ό,τι
αυτές αντιπροσώπευαν, δηλαδή, τις τέχνες, τα γράμματα, τη μουσική, την ποίηση,
τη φιλοσοφία, το χορό. Στην περίοδο της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας ο όρος
χρησιμοποιείται κυρίως για χώρους στους οποίους διεξάγονταν φιλοσοφικές
συζητήσεις. Αργότερα και μέσω του λατινικής και ύστερα της Γαλλικής γλώσσας
επέδρασσε στη διαμόρφωση της σημερινής σημασίας της Ελληνικής λέξης «Μουσείο».
Μας είναι γνωστά διάφορα μουσεία, που ανάλογα με τις συλλογές τους
διαχωρίζονται σε κατηγορίες, όπως ιστορικά, εκκλησιαστικά, αρχαιολογικά,
παλαιοντολογικά, πολεμικά, τέχνης, φυσικής ιστορίας, νομισματικά και πολλά
ακόμα. Είναι ζωντανοί μάρτυρες της ιστορίας, της παράδοσης και του πολιτισμού,
είναι χώροι γνώσης και μάθησης και σε καμία περίπτωση λειψανοθήκες.
Ως λαογραφικό μουσείο ορίζεται ένας χώρος αναπαράστασης της πολιτισμικής
παραγωγής και κληρονομιάς, που προβάλλει κατ’ αρχήν την πολιτισμική ταυτότητα
μιας κοινωνίας, μικρής, ή μεγαλύτερης. Ένας χώρος που καθρεφτίζει και διατηρεί
την διαφορετικότητά της, η οποία μπορεί να μην διαφέρει ή έστω να έχει
ελάχιστες διαφορές από μια άλλη κοινωνία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τις
χωρίζουν μεγάλες μόνο αποστάσεις. Παράλληλα, ένα μουσείο παρέχει μεγάλες
δυνατότητες γνώσης και διδασκαλίας, όπως και μεταφοράς γνώσεων στην κοινότητα.
Μια μεγάλη κατηγορία προϊόντων έχει βιομηχανοποιηθεί σήμερα. Η εύκολη
πρόσβαση στο εμπόριο, αποθαρρύνει τον λαϊκό τεχνίτη να κατασκευάσει διάφορα
αντικείμενα για τη δουλειά του ή για τη δουλειά άλλων, άρα να νοιώσει και ο
ίδιος την ικανοποίηση της δημιουργίας. Τα λαογραφικά μουσεία περισώζουν και
διασώζουν ένα μεγάλο κομμάτι του τρόπου ζωής του παρελθόντος και της ιστορίας.
Το υλικό της συλλογής μπορεί να αποτελείται από κινητά αντικείμενα ή εξοπλισμό
εργαστηρίων, οικιών, αγροικιών, εργασιών και ενασχολήσεων. Μπορεί, επίσης, να
συμπεριλαμβάνει και φωτογραφικό υλικό ή ταινίες, έγγραφα, βίντεο ή και
οποιοδήποτε άλλο υλικό που μπορεί να συμπληρώνει τα θέματα του. Στα πλαίσια
λειτουργίας του ένα λαογραφικό μουσείο μπορεί να διοργανώνει εκδηλώσεις, με
σκοπό πάντα τη διδασκαλία σε θέματα παράδοσης. Αυτό ξεκίνησε με θαυμαστό τρόπο
και ο Πολιτιστικός Σύλλογος «πάτερ
Κοσμάς».
Πόσες φορές αναρωτηθήκαμε εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι, που όλα τα είδη
για την επιβίωσή μας και για την ποιότητα της ζωής μας τα βρίσκουμε και
μπορούμε να τα αποκτήσουμε πολύ εύκολα στο εμπόριο, αν είχαν και οι πρόγονοί
μας την ίδια δυνατότητα; Να μιλήσουμε με συγκεκριμένα παραδείγματα, ενδεικτικά
πάντα; Ας πάρουμε ένα ζευγάρι κάλτσες ή μια φανέλα. Ποιό «εργοστάσιο» τις
παρήγαγε μέχρι λίγες δεκαετίες πριν; Δύο απλές βελόνες μόνο ήταν όλο κι όλο το
«εργοστάσιο», που τις έκαναν να θαυματουργούν τα πανάξια χέρια κάθε νοικοκυράς!
Σκεφθήκαμε ποτέ εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι με τί τρόπους, ακόμα και οι
κοντινοί πρόγονοί μας καλλιεργούσαν τη γη; Πώς αποκτούσαν την τεχνογνωσία
κατασκευής π.χ. του αλετριού και με τί κόπο και αγώνα παρήγαγαν το σιτάρι ή το
καλαμπόκι και έφταναν αυτά τα προϊόντα να γίνουν αλεύρι και το αλεύρι ψωμί; Και
σήμερα έχουμε φτάσει να βλέπουμε και να μαθαίνουν οι νεότεροι για την αξία των
αντικειμένων και των εργαλείων αυτών μόνο στα μουσεία. Γι’ αυτό και τα
λαογραφικά μουσεία παρέχουν γνώση, διδασκαλία και παιδεία.
Τόσο η διδασκαλία του πλεκτού από τη μάνα στην κόρη, όσο και η
διδασκαλία της παραδοσιακής καλλιέργειας της γης από τον πατέρα στο γιο, είναι
κι αυτό παράδοση. Οι συνήθειες αυτές παρέμειναν αναλλοίωτες από την αρχαιότητα
και τις πρόλαβαν ακέραιες και σημερινές εν ζωή γενιές. Οι καιροί και τα ήθη,
όμως, αργά ή γρήγορα αλλάζουν, γι’ αυτό και δεν αποκλείεται το γνωστό σήμερα σε
όλους μας τρακτέρ, κάποιους αιώνες μετά να είναι κι αυτό έκθεμα λαογραφικών
μουσείων!
Σκεφθήκαμε, επίσης, εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι πόσοι και με πόσες και
ποιες δυσκολίες κάθισαν πάνω σ’ ένα θρανίο, σαν αυτά που βλέπουμε και στο εδώ
μουσείο; Πόσοι επιστήμονες, πόσοι άνθρωποι της προσφοράς, πόσοι άνθρωποι
χαρισματικοί, πόσοι ήρωες, πόσοι επιχειρηματίες, αλλά και πόσοι απλοί και αθόρυβοι
και άγνωστοι στους πολλούς εργάτες των Αξιών και των Ιδανικών κάθισαν σε τέτοια
θρανία; Τιμώντας αυτά τα αντικείμενα που ενδεικτικά αναφέρουμε, όπως τις
βελόνες - το αλέτρι - το θρανίο, τιμούμε πολύ περισσότερο τους ανθρώπους
εκείνους, που, βέβαια, δεν είναι μαζί μας σήμερα. Τιμούμε και την αξιοσύνη τους
και τις μεγάλες παρακαταθήκες που μας άφησαν.
Μέλη του Πολιτιστικού Συλλόγου Γυμνοτόπου Πρέβεζας, κάτοικοι και φίλοι
του χωριού, φίλοι της παράδοσης, ενισχύστε το κοινωφελές αυτό έργο του Συλλόγου.
Παραδώστε στο λαογραφικό σας μουσείο ιστορικά αντικείμενα του παραδοσιακού
τοπικού πολιτισμού σας. Είναι προτιμότερο να τα καμαρώνετε στις προθήκες του
και να τα καμαρώνουν κι άλλοι, απ’ ότι να τα έχετε στα σεντούκια και στα
υπόγεια και να τα ξέρετε μόνο εσείς. Τα ιστορικά αυτά αντικείμενά σας που
εκτίθενται εδώ, διδάσκουν την ιστορία του χωριού σας. Νοιώστε και να νοιώσουμε
όλοι μαζί σας την κοινωνική συνοχή που προσεφέρει ένα λαογραφικό μουσείο.
Γνωρίστε και νοιώστε και να γνωρίσουμε και να νοιώσουμε όλοι μαζί σας την
ιστορία μέσω της παράδοσης του τόπου σας και τόπου μας. Καταδείξτε και να
καταδείξουμε όλοι την πολιτιστική ταυτότητα του Γυμνοτόπου. Καλέστε συγγενείς,
φίλους, γνωστούς να το επισκεφθούν και να διδαχθούν. Χαίρομαι ιδιαίτερα που ακούστηκε απόψε ότι το Διοικητικό Συμβούλιο έχει ήδη δρομολογήσει ήδη συνεργασία με σχολεία, συλλόγους και φορείς προς της κατεύθυνση και το σκοπό αυτόν. Ο Σύλλογος ξεκίνησε ένα όμορφο ταξίδι στο
χτες. Γίνετε και να γίνουμε όλοι συνταξιδιώτες του!
Νοιώθω ιδιαίτερη μεγάλη την τιμή και ευχαριστώ τον Σύλλογο «ο πάτερ
Κοσμάς», που μέσω του προέδρου του κ. Βασίλη Παπαβασιλείου μου εμπιστεύθηκε την
ομιλία σ’ αυτή την πανηγυρική εκδήλωση των εγκαινίων του λαογραφικού μουσείου.
Ευχαριστώ και όλους εσάς που με ακούσατε και σας εύχομαι καλό δεκαπενταύγουστο!
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 10.8.2022
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 10.8.2022
Δευτέρα 1 Αυγούστου 2022
Η φράση «όξ’ απ’ άτρυγα!» και η πιθανή προέλευσή της
Σε όλη, σχεδόν, την περιοχή των Καλαβρύτων,
ίσως και αλλού, συνηθίζεται η παροιμιώδης έκφραση «όξ’ απ’ τ’ άτρυγα!» («όξ’» = όξω, έξω) ή «όξ’ απ’ τ’ άτρυγα, ρε!», με το «ε» του «ρε» να γίνεται «μακρόσυρτο»:
«ρεεεεεε!». Κατά μια εκδοχή, και σύμφωνα με μαρτυρίες μεγαλύτερων, κάποιος «παθών»
φώναξε δυνατά και προειδοποιητικά τη
φράση αυτή, με σκοπό να αποτρέψει περαστικούς, όταν τους είδε κι έκοβαν ώριμα
σταφύλια από το αμπέλι του και η φράση έμεινε. Κατά άλλη εκδοχή, η ίδια φράση ειπώθηκε, το ίδιο, ίσως
και περισσότερο δυνατά και αυστηρά σε «κλέφτες» σταφυλιών από κάποιον δραγάτη, που
ίσως να συνοδεύτηκε και από προειδοποιητικό πυροβολισμό.
Από τις μέρες που άρχιζαν τα σταφύλια να
ωριμάζουν, απαγορευόταν αυστηρά να μπει στο αμπέλι οποιοσδήποτε άλλος, πλην του
ιδιοκτήτη, της οικογένειάς του ή εκείνος τον οποίο ο ίδιος όριζε, για να
προστατευτεί έτσι η σοδειά του. Αν κάποιος παραβίαζε αυτή την απαγόρευση, εθεωρείτο «κλέφτης»
και ως εκ τούτου αντιμετώπιζε τις συνέπειες του νόμου δια της δικαστικής οδού,
ή τις επιθετικές διαθέσεις του ιδιοκτήτη του άτρυγου αμπελιού. Η μηνυτήρια
αναφορά επέσειε πολύ αυστηρές χρηματικές ποινές στους παραβάτες «προς παραδειγματισμόν»,
ακόμα κι αν τα κλαπέντα προϊόντα ήταν σε πολύ μικρές ποσότητες! Έχει αναφερθεί οτι οδηγήθηκε πεινασμένος περαστικός στο δικαστήριο(!), το οποίο δεν αντιμετώπισε με καμία επιείκεια την παρανομία του και εξ αιτίας αυτής ο
παραβάτης «λέρωσε» το ποινικό του μητρώο!
Αρκετοί ήταν εκείνοι οι αμπελουργοί που
έφτιαχναν ένα πρόχειρο κατάλυμα στο αμπέλι, στο οποίο κάποιος εκ περιτροπής από
την οικογένεια έμενε παντα εκεί να προστατεύει τη σοδειά μέχρι τον τρύγο, αφού αυτή
δεν κινδύνευε μόνο από παράνομους «εισβολείς», αλλά και από ζώα που έχουν «αδυναμία»
στα σταφύλια, π.χ., αλεπούδες. Την προστασία των αμπελιών αναλάμβανε και ο
δραγάτης και μπορείτε να δείτε/διαβάσετε περισσότερα γι’ αυτόν σε σχετικό άρθρο
μου στην έγκριτη ηλεκτρονική εφημερίδα ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ ΝΕWS, ΕΔΩ.
Μετά τον τρύγο των αμπελιών, όπως και μετά
από τη συγκομιδή οποιωνδήποτε άλλων προϊόντων, π.χ. καρυδιών, φασολιών κλπ, έχει
το δικαίωμα να μπει οποιοσδήποτε στο κτήμα και να συλλέξει τα λίγα
εναπομείναντα, τα λεγόμενα «κοκολόγια».
Η φράση «όξ’ απ’ τ’ άτρυγα!», λέγεται και σήμερα, κυρίως χαριτολογώντας, σε
«κλέφτες» αγροτικών προϊόντων από τα χωράφια, αλλά και σ' εκείνους που παραβιάζουν αυθαίρετα έναν ιδιωτικό χώρο και ειδικά όταν αυτός καλλιεργείται.
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 1.8.2022
Σάββατο 30 Ιουλίου 2022
ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ «Ελλάδα, η δική μου Ιθάκη», του Ελβετού σύγχρονου Φιλέλληνα Dr Julien Grivel. Έκδοση της Περιφέρειας Κρήτης, 2022
Αν με ρωτούσε κάποιος, πώς ένοιωσα τη
στιγμή που πήρα από τον ταχυδρόμο το βιβλίο - ανεκτίμητο δώρο του σύγχρονου,
πολυβραβευμένου και με πολλές περγαμηνές Ελβετού Φιλέλληνα και προσωπικού μου αδελφικού
φίλου Dr Julien Grivel, με ιδιόχειρη
και γεμάτη αγάπη αφιέρωσή του, θα απαντούσα: «έτρεμαν τα χέρια μου»! Και τούτο
με κάθε ειλικρίνεια και για πολλούς λόγους: Οι με μεγάλες ευαισθησίες και αγάπη
πρόλογοι μέγιστου βεληνεκούς προσωπικοτήτων των γραμμάτων και των επιστημών στο
βιβλίο του, όπως π.χ. του Γενικού Γραμματέα της Ακαδημίας Αθηνών, πολύ γνωστού φυσικού-καθηγητή της ατμόσφαιρας, κ. Χρήστου Ζερεφού, του Πρύτανη του
Πανεπιστημίου Κρήτης κ. Γεωργίου Κοντάκη,
του Πολιτικού Μηχανικού κ. Κωστή
Μαυρικάκη που επιμελήθηκε και την έκδοση και του Περιφερειάρχη Κρήτης κ. Σταύρου Αρναουτάκη, δίνουν από την
πρώτη στιγμή και χωρίς περιστροφές την βαρύτητα που ανήκει στο έργο αυτό. Έπειτα,
ο τέλειος χειρισμός της Ελληνικής γλώσσας από τον συγγραφέα, με δεδομένη και τη συγγραφική του πληρότητα, κερδίζει πάντα τον
συνομιλητή του και τον αναγνώστη του και προκαλεί θαυμασμό. Γνωρίζοντας και την
τεράστια ανθρωπιστική προσφορά του κ. Grivel στην Ελλάδα και σε πολλά ακόμα
μέρη του πλανήτη, θαρρείς ότι πρόκειται για έναν «γίγαντα». Μα
όταν συναντιέσαι μαζί του και βλέπεις την απλότητά του, τον θαυμάζεις πολύ
περισσότερο. Όμως, ο σημαντικότερος, ίσως, λόγος που έκανε τα χέρια μου
πραγματικά να τρέμουν, ήταν ο τίτλος του: «Ελλάδα,
η δική μου Ιθάκη», τον οποίο πραγματικά δεν γνώριζα. Πόσοι εξ ημών γηγενείς
Έλληνες χρησιμοποιούμε στον γραπτό ή τον προφορικό μας λόγο μια τέτοια έκφραση;
Είχα την πραγματική ευλογία και την
ιδιαίτερη τιμή από τον συγγραφέα να γνωρίζω μεγάλο μέρος του νέου πνευματικού αυτού έργου του, αφού πολλές φορές ζήτησε και τη γνώμη της
ελαχιστότητάς μου σε θέματα σύνταξης, γραμματικής και εν γένει φιλολογικής
επιμέλειας, πριν αυτό οριστικοποιηθεί από τον επιμελητή της έκδοσης και φύγει
για το τυπογραφείο.
Στις
375 σελίδες της πολύ προσεγμένης έκδοσης, ο αναγνώστης δεν θα ταξιδέψει απλά.
Θα πολυταξιδέψει! Η περιγραφική δεινότητα του συγγραφέα, όπως, άλλωστε, και η
σωρεία πνευματικών έργων του που έχει προηγηθεί, σε πιάνει από το χέρι και σε κάνει
ακούραστο συνοδοιπόρο του!
Σε μια Ελλάδα που προλήψεις και
προκαταλήψεις, ακόμα και στα μέσα της δεκαετίας του 1970 χαρακτήριζαν τη ζωή
ανθρώπων και κοινωνιών, που η αποστροφή, η περιθωριοποίηση και η ρατσιστική αντιμετώπιση συνανθρώπων μας με
αναπηρία και χρόνιες παθήσεις δεν ήταν η εξαίρεση, αλλά κανόνας, ο νεαρός τότε
Ελβετός οδοντίατρος Julien Grivel ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του/από την
εποχή μας. Ερχόμενος οικειοθελώς στη χώρα μας για την ανακούφιση αυτών των
συνανθρώπων μας, έγραψε τη δική του και με χρυσά γράμματα ιστορία, κάτι που
αναγνωρίστηκε και συνεχίζει να αναγνωρίζεται όλο και περισσότερο. Διάφορες από
αυτές τις εμπειρίες του, καθώς και άλλες της καθημερινότητάς του στην Ελλάδα,
είτε εύθυμες, είτε πλημμυρισμένες με συναισθήματα, είτε ταξιδιωτικές, είτε ως
«μικροπεριπέτειες» με ανθρώπους που συναναστρεφόταν/συναναστρέφεται παραθέτει
στο βιβλίο του. Ενδεικτικοί ορισμένοι τίτλοι θεμάτων του: «Ο πρώτος μου ασθενής», «το τσιγάρο και η μέτρηση του χρόνου»,
«συζητήσεις στην ταβέρνα», «η εκατονταετής και οι μαντινάδες», «το κοτέτσι της
διχόνοιας», «στην Ελλάδα όλα γίνονται», «εσείς οι Έλληνες είσαστε παντού», «α,
μιλάς Ελληνικά;», «συζήτηση στο καφενείο», «προσκύνημα στο άγιο Όρος», «Μετέωρα»…
Πέραν των πάμπολλων άλλων τιμητικών
διακρίσεών του στη χώρα μας, μια ακόμα
έχει αναμφισβήτητα ιδιαίτερη προσωπική και συναισθηματική αξία για τον Julien
Grivel και αυτή αναφέρεται στο κεφάλαιο της σελίδα 359, με τίτλο «Το Dorian inn». Το «Το
Dorian inn» είναι το ξενοδοχείο κοντά στην ομόνοια, όπου διαμένει ο μεγάλος
Φιλέλληνας από την πρώτη φορά που ήρθε στην Ελλάδα, το 1972. Τιμής ένεκεν η
διεύθυνση του ξενοδοχείου έδωσε στον δέκατο όροφο του κτιριακού συγκροτήματος,
σε δωμάτιο του οποίου διαμένει, το όνομά του: «Julien Grivel floor»!
Την έκδοση και τη διάθεση του βιβλίου
ανέλαβε πολύ πρόθυμα η Περιφέρεια Κρήτης. Δεν κυκλοφορεί στο εμπόριο και ο κάθε ενδιαφερόμενος για την απόκτησή του μπορεί
να απευθυνθεί εκεί. Σημειώνεται ακόμα ότι το βιβλίο εκδόθηκε και στη Γαλλική
γλώσσα, από Ελληνική εκδοτική εταιρία, την «Άπειρος
Χώρα», όπου έχουν γίνει και όλες σχεδόν οι προσωπικές εκδόσεις του
γράφοντος. Τόσο δε στην Ελληνική, όσο και στη Γαλλική έκδοση, το έργο
διανθίζεται με πλούσιο και σπάνιο φωτογραφικό υλικό του συγγραφέα, αφού και ο
ίδιος είναι λάτρης της φωτογράφησης και διαθέτει ένα πολύ πλούσιο, αξιόλογο και
σπανιότατο αρχείο. Ένα μικρό μόνο μέρος της συλλογής του αυτής, με Ελληνικά
πάντα θέματα, συμπεριλαμβάνεται σε σχετικά πρόσφατη εκτύπωση λευκώματος του Julien,
το οποίο προσέφερε στους φίλους του.
![]() |
| Η Γαλλική έκδοση του βιβλίου |
Περισσότερες πληροφορίες για την μεγάλη
αυτή προσωπικότητα και σύγχρονο μεγάλο Φιλέλληνα, τον Dr Julien Grivel, μπορείτε να δείτε/διαβάσετε σε ταπεινό
αφιέρωμά μου στο προσωπικό μου ιστολόγιο, ΕΔΩ.
Συγχαίροντας, ευχαριστώντας και ευγνωμονώντας διαρκώς
τον ουμανιστή οδοντίατρο, τόσο για την μεγάλη και πολυετή ανθρωπιστική προσφορά
του στην Πατρίδα μας, όσο και για την καταγραφή και διάσωση πολλών ιδιαίτερων
στιγμών που την χαρακτηρίζουν, θεωρώ βέβαιο ότι κείμενά του από τον βιβλίο του «Ελλάδα, η δική μου Ιθάκη» θα
συμπεριληφθούν στο μέλλον σε εκδόσεις ξένων περιηγητών στην Ελλάδα. Το
ευχαριστώ θερμά, ακόμη, που με λόγια αγάπης και τιμής συμπεριλαμβάνει στο
πρόσφατα εκδοθέν έργο του και το όνομα της ελαχιστότητός μου.
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 30.7.2022 ( Σύντομο βιογραφικό σημείωμα δείτε ΕΔΩ )
Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 30.7.2022
Δευτέρα 4 Ιουλίου 2022
Από τη λαογραφία των μαλλιών μας
Από την αρχαιότητα τα μαλλιά, και ειδικά των γυναικών, ήταν αντικείμενο θαυμασμού, που σημαίνει ότι και τότε οι άνθρωποι έδιναν ιδιαίτερη
σημασία στο θέμα αυτό, κάτι που το βλέπουμε όχι μόνο σε γραπτά κείμενα, αλλά
και σε διάφορα μουσεία, με μία από τις πιο χαρακτηριστικές, ίσως, αντιπροσωπεύσεις τις
κοτσίδες των Καρυάτιδων. Επομένως, η αφιέρωση χρόνου και μεγάλων χρηματικών
ποσών για τη φροντίδα και την περιποίησή τους, δεν είναι σημερινό μόνο φαινόμενο.
Κι ακόμα, στην Παλαιά Διαθήκη αναφέρεται ότι τη δύναμή του ο Σαμψών την αντλούσε
από τα μακριά μαλλιά του. Όταν αυτό το αντιλήφθηκε η δόλια Δαλιδά, του τα έκοψε
την ώρα που κοιμόταν και με μαζί με αυτά έχασε και τη δύναμή του, την οποία
ανακτούσε σταδιακά, όσα αυτά μεγάλωναν.
Η υγιεινή των μαλλιών μπορεί να δώσει
στους ειδικούς πολλά στοιχεία για την καλή ή όχι κατάσταση της υγείας όλου του
σώματος του ανθρώπου. Επίσης, η απόσπαση
(κοπή) των τριχών από διάφορα μέρη του σώματος, ιδίως της κεφαλής (τριχοτιλλομανία),
συνήθως είναι κίνηση άγχους και στρες, όμως, μπορεί να υποκρύπτει ψυχιατρικές
διαταραχές.
Πολλούς χαρακτηρισμούς μπορεί να δώσει
κανείς και μόνο από την εικόνα των μαλλιών των ανθρώπων που συναντά και
συναναστρέφεται, ιδίως των γυναικών, όπως αρχοντιά, αυτοπεποίθηση, δυναμική. «Τα
μαλλιά του κεφαλιού μου ομορφάδα του κορμιού μου», λέει μια παροιμία κι
αυτό, ίσως, να πέρασαν εποχές που είχε παρερμηνευτεί και κάποιοι πίστευαν πως αναφέρεται
μόνο στο μήκος τους. Ειδικά η γυναίκα δεν έπρεπε καθόλου να τα κόβει, αλλά να
τα περιποιείται μόνο και αποκλειστικά με τρόπο που να πιστοποιούσαν σεμνότητα. Ο
πλέον ενδεδειγμένος τρόπος γι’ αυτό οι πλεξούδες, που ήταν/είναι τέχνη και κάποιες
φορές ιεροτελεστία. Σίγουρα ιεροτελεστία είναι και το πάντα περίτεχνο νυφικό
χτένισμα, που απαιτεί ιδιαίτερη
επιμέλεια για να προκαλέσει ξεχωριστό θαυμασμό και να δώσει στη νύφη εικόνα αρχοντιάς, λάμψης, ευτυχίας, δύναμης και
δυναμικής. Σε αντίθετη κατεύθυνση, τα απεριποίητα μαλλιά φανερώνουν άνθρωπο
ατημέλητο, ενώ οι πρώτες άσπρες τρίχες στο κεφάλι για πολλούς δηλώνουν αρχή
γήρατος, άσχετα αν αυτός που τις έχει είναι κάτω και από είκοσι χρονών. Ειδικά
τις τελευταίες δεκαετίες, η βαφή των μαλλιών, που δεν είναι προνόμιο μόνο των
γυναικών, προσθέτει τη γοητεία της και σίγουρα «κρύβει χρόνια». Αυτό έχει να κάνει
και με τις Αρχές, που όταν θέλουν να περιγράψουν ένα άτομο ή να πληροφορηθούν
γι’ αυτό, δεν αναφέρονται καθόλου στο χρώμα μαλλιών, όπως συνηθιζόταν
παλιότερα, αφού μπορεί κάθε λίγο ν’ αλλάζει!
Γυναίκα
με κοντό μαλλί, «κουρεμένη», κινούσε εύκολα υποψίες στο παρελθόν για τις ηθικές της αρχές! Ένα
ακόμα λόγος που… εξυπηρετεί το μακρύ μαλλί, είναι η επίθεση σε γυναίκα, ή ο
διαπληκτισμός/ξυλοδαρμός μεταξύ γυναικών, το γνωστό «μαλλιοτράβηγμα». Το
μαλλιοτράβηγμα ήταν κι ένας εύκολα προσφερόμενος τρόπος «παιδαγώγησης» και
ξυλοδαρμού και από το δάσκαλο στο σχολείο!
Ειδικά
για τα κορίτσια που δεν ήταν επιλογή τους το μακρύ μαλλί, αλλά τους το επέβαλλαν
γονείς και δάσκαλοι, βίωναν ένα πραγματικό μαρτύριο στο χτένισμα, αφού τότε δεν
υπήρχαν τα μαλακτικά σκευάσματα και το πράσινο σαπούνι, το μοναδικό μέσο
λουσίματος, τα «αγρίευε» περισσότερο. Αξέχαστη και η κορδέλα λευκού ή μπλε
χρώματος που συγκρατούσε τα μαλλιά των κοριτσιών, ένδειξη σεμνότητας κι αυτή
και, οπωσδήποτε, «συνοδός» της σχολικής ποδιάς.
Το
μαντήλι στο γυναικείο κεφάλι μπορεί να κάλυπτε-καλύπτει, βεβαίως, ατέλειες
χτενίσματος, αλλά παράλληλα προσθέτει κι αυτό τη δική του αρχοντιά, πέρα από
την όποια προστασία από καιρικές συνθήκες, π.χ. το κρύο και τον ήλιο. Το χρώμα
του μαντηλιού, επίσης, δηλώνει ανάλογα και διάφορες καταστάσεις, π.χ. μαύρο η
χήρα, πένθος κοντινού συγγενή το καφέ, σκέπη καφέ χρώματος η ηλικιωμένη
γυναίκα, ενώ το ανοιχτόχρωμο, το εμπριμέ και κυρίως το «λουλουδάτο» δηλώνουν
καταστάσεις ευχάριστες και κυρίως νιότη.
Σύμφωνα
με κάποιες λαϊκές δοξασίες, αν ένας άνδρας κατορθώσει να πάρει το μαντήλι μιας
νεράιδας, την καθυποτάσσει και μπορεί να τη σκλαβώσει. Κατ’ ανάλογο τρόπο
μπορεί να σκλαβώσει και μια κοπέλα την οποία ποθεί, άσχετα αν η ίδια ανταποκρίνεται.
Η αρπαγή του μαντηλιού της κεφαλής της από τον επίδοξο νεαρό και η επίδειξή του
στο οικείο του περιβάλλον, ήταν πειστήριο ότι «την έκανε δικιά του». Η κοπέλα τότε
ήταν υποχρεωμένη να τον δεχθεί για άντρα της και η «υποχρέωση» αυτή ήταν, ίσως,
και η μοναδική της ευκαιρία να παντρευτεί, αφού γυναίκα «ατιμασμένη» συνήθως
«έμενε στο ράφι». Ανώτερο πειστήριο από μαντήλι, φυσικά, ήταν
μια τούφα από τα μαλλιά της ή ακόμα καλύτερα η κοτσίδα της. Έχουν αναφερθεί και περιπτώσεις
που αυτή η σίγουρα άκομψη και ακραία χειρονομία από την πλευρά του νεαρού,
μπορεί και κάποιες φορές με τη συγκατάθεση της κοπέλας, προκειμένου να
δημιουργηθεί τετελεσμένο γεγονός, γινόταν αιτία φονικού και βεντέτας.
Αν
και η λέξη «τσίπα» έχει τη σημασία της «επιδερμίδας», της «πέτσας» που καλύπτει
κάποιο προϊόν, π.χ. τσίπα γιαουρτιού, ή μεταφορικά τη ντροπή («αυτός δεν έχει
καθόλου τσίπα»), σε ορισμένες περιοχές της πατρίδας μας τη συναντάμε και με τη
σημασία του γυναικείου μαντηλιού στο κεφάλι. Έτσι, με τον όρο «ξετσίπωτη»
αποδίδεται σε μια γυναίκα η σημασία της «ακάλυπτης», της «ξεδιάντροπης».
Διάφορες προλήψεις και παγιωμένες συνήθειες:
~ Λούσιμο των μαλλιών τη Μεγάλη Παρασκευή, αλλά όχι άλλη Παρασκευή του χρόνου, για την αποφυγή
πονοκεφάλων.
~ Άλλη
μια πρόληψη για την αποφυγή πονοκεφάλων, συνιστούσε να μην πετιούνται τα
κομμένα μαλλιά, ιδίως των αγοριών και των ανδρών-γιατί αυτοί κουρεύονταν συχνά-,
οπουδήποτε, παρά τα έβαζαν μέσα σε κενά που σχημάτιζαν οι πέτρες ενός τοίχου!
~ Τα
μαλλιά χρησιμοποιούνται και ως μέσα και υλικά μαγείας.
~ Κάποιοι
πιστεύουν ότι δεν πρέπει να πετάμε οπουδήποτε τις τρίχες από τη χτένα μετά το
χτένισμα. Μπορεί κάποιος κακόβουλος που θα τις βρει να μας κάνει κακό μ’ αυτές,
π.χ. μάγια.
~ Με
μια τρίχα από τα μαλλιά τους δένουν τη βέρα μιας παντρεμένης γυναίκας ελεύθερα κορίτσια
του αϊ-Γιάννη του Κλύδωνα κι αφού την «βαφτίσουν» τρεις φορές σε ένα ποτήρι
νερό, την σηκώνουν και την αφήνουν να χτυπήσει στο χείλος του ποτηριού. Όσες
φορές εκείνη χτυπήσει, σε τόσα χρόνια η κοπέλα θα παντρευτεί.
~ Όταν
μια λόιδα (μικρή τούφα-«τσουλούφι») μαλλιών ξεφεύγει από την κοτσίδα ή τον
κότσο και πέφτει στο πρόσωπο, η συγκεκριμένη γυναίκα πρέπει ν’ αναμένει κάποιο
νέο ή μπορεί να λάβει και γράμμα, συνήθως με ευχάριστο περιεχόμενο.
~ Όταν
στις αρχές της δεκαετίας του 1970 άρχισε να «κυκλοφορεί» η μόδα με μακριά
μαλλιά και γένια στους άνδρες, όσοι την ακολουθούσαν εύκολα χαρακτηρίζονταν
«αλήτες», ιδίως στα χωριά.
~ Δεν
είναι λίγες οι φορές που χαριτολογώντας κάποιος πελάτης, όταν έχει ολοκληρώσει
το κούρεμα του θα ρωτήσει τον κουρέα του: «Πόσο πάει το μαλλί;». Η ίδια ερώτηση
χρησιμοποιείται και μεταφορικά για την αγορά κάποιου προϊόντος, μη
ευκαταφρόνητου χρηματικού ποσού.
Συνηθισμένες παροιμίες και
παροιμιώδεις εκφράσεις για τα μαλλιά:
~ Πήγε
για μαλλί και βγήκε κουρεμένος.
~ Κάνε
κότσο τα μαλλιά σου να φανεί η αρχοντιά σου.
~ Τα
μαλλιά του κεφαλιού μου ομορφάδα του κορμιού μου.
~ Ακόμα
και η τρίχα, έχει κι αυτή τον ίσκιο της.
~ Ο
πνιγμένος από τα μαλλιά του πιάνεται.
~ Έπιασε
την τύχη (ή τη ζωή) από τα μαλλιά.
~ Μακριά
μαλλιά και λίγη γνώση.
~ Όποιος
έχει τα γένια έχει και τα χτένια.
~ Πόσο
πάει το μαλλί;
~ Μάλλιασ’
η γλώσσα μου.
~ Πλήρωσε
τα μαλλιά της κεφαλής του.
~ Τραβάει
τα μαλλιά της κεφαλής του.
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 4.7.2022
Νίκος
Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 4.7.2022
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)










