Ο Ναός του αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος στο Λειβάρτζι (Καλαβρύτων) και άλλα ιστορικά στοιχεία του χωριού

Το κωδωνοστάσιο του ναΐσκου και η είσοδος στον αύλειο χώρο χιονισμένα
(Φωτογραφία: Λευτέρης Αβραμίδης)

     Σύμφωνα με την προφορική παράδοση, πρώτες εκκλησίες του Λειβαρτζίου Καλαβρύτων, ήταν του αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος στο Λειβάδι (πρώτος συνοικισμός του χωριού), ο άγιος Ανδρέας (αγ-Αντρίας) στο συνοικισμό Κατάκρη και οι «Παναγιές» (ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου), στην ίδια συνοικία, όπου και νεκροταφείο. Η προφορική αυτή παράδοση ενισχύεται και με κάποιες καταγραφές, αλλά και με ανθρώπινα οστά που βρέθηκαν στην περιοχή του νεκροταφείου. Σύμφωνα δε με γραπτά κείμενα, πρώτη εκκλησία-μοναστήρι στη συνοικία Μεσοχώρι (ή Μισοχώρι) ήταν της Αγίας Τριάδος, στη θέση «Θουγαίικα». Δυστυχώς, κανένα γραπτό στοιχείο δεν υπάρχει που να μαρτυρεί πότε αυτό κτίστηκε, πιθανολογείται όμως προς το τέλος του 16ου αιώνα και εξυπηρετούσε τις θρησκευτικές ανάγκες των πρώτων κατοίκων του χωριού. Το σημείο που έχει ανεγερθεί, οδηγεί στη σκέψη ότι επελέγη ώστε να μην είναι ορατή από την είσοδο του χωριού, αφού ήταν περίοδος τουρκοκρατίας. 
     Δεύτερη εκκλησία στη συνοικία Μεσοχώρι, είναι του αγίου Θεοδώρου του Τήρωνος. Κατά πάσα πιθανότητα, ο ναός αυτός κτίστηκε σε ανάμνηση του ομώνυμου προϋπάρχοντος της πρώτης συνοικίας του χωριού, το Λειβάδι (βλ. περισσότερα στη συνέχεια του κειμένου). Αν και δεν έχουμε στοιχεία για την ακριβή χρονολογία ανέγερσής του, πιθανολογείται η εικοσαετία 1680-1700. Έχουμε, όμως, ακριβή στοιχεία για την αγιογράφησή του από τον ιερέα-αγιογράφο Αντώνιο, κείμενο του οποίου μας πληροφορεί ότι αγιογραφήθηκε το 1756. 
     Αν προσέξει κανείς το κείμενο του αγιογράφου, εύκολα διαπιστώνει ότι είχε λίγες γραμματικές γνώσεις. Αυτοί, όμως, οι πνευματικοί ταγοί με τα λαϊκά χαρακτηριστικά γνωρίσματα, αυτές οι πνευματικές Μορφές βοήθησαν με την ευσέβειά τους τον υπόδουλο, μα βαθιά θρησκευόμενο λαό να προσεύχεται και να παραμένει πιστός στην Ορθόδοξη Πίστη στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Με τα λίγα γράμματα, μα με τη μεγάλη ψυχή κράτησαν τη σπίθα της ελπίδας αναμμένη, μέχρι που έγινε μεγάλη φωτιά και αποτίναξε το ζυγό, ύστερα από τετρακόσια χρόνια.  

     Ο αγιογράφος Αντώνιος, προερχόταν από τα Νεζερά Καλαβρύτων. Λαϊκός ακόμη είχε αγιογραφήσει την ιστορική μονή Αγίας Τριάδος Λειβαρτζίου στην περιοχή της «Κατάκρης», το 1750. Η μονή αυτή είναι το δεύτερο μοναστήρι του χωριού, αφού το πρώτο (στα "Θουγαίικα") κρίθηκε ακατάλληλο, ύστερα από φθορές που υπέστη από μεγάλο σεισμό. Πολλά περισσότερα στοιχεία και για τα δυο αυτά μοναστήρια συμπεριλαμβάνονται σε βιβλίο μου, που ελπίζω «κάποια στιγμή» να εκδοθεί. Στο μεσοδιάστημα, από την αγιογράφηση της Αγίας Τριάδος και του αγίου Θεοδώρου, ο Αντώνιος είχε χειροτονηθεί ιερέας και παρέμεινε εφημέριος στο Λειβάρτζι. Λίγο αργότερα, το 1783, αγιογράφησε και τη μεσαία κόγχη του του ενοριακού ναού του αγίου Γεωργίου Λειβαρτζίου. Αξίζει, βεβαίως, να σημειώσουμε ότι ο «παπα-Αντώνης» αγιογράφησε ακόμα τη Μονή της Δίβρης (1746), το ναό Αγίων Πάντων και τη Μονή Αγίας Τριάδος στην Ακράτα (1751). Υπάρχει ακόμα μεγάλη πιθανότητα ο ίδιος να έχει αγιογραφήσει και το ναό των Αγίων Αναργύρων του κοιμητηρίου στο Αντρώνι Ηλείας.      

     Ο ναΐσκος του αγίου Θεοδώρου του Τήρωνα του «αϊ-Θόδωρου» για τους κατοίκους του χωριού, επεκτάθηκε το 1840, όπως προκύπτει από εντοιχισμένη σκαλιστή πέτρα πάνω ακριβώς από τη σημερινή του είσοδο, αφού και ο πληθυσμός της συνοικίας είχε εν τω μεταξύ αυξηθεί. Στις μέρες μας πλακοστρώθηκε και ο αύλειος χώρος, με τις φροντίδες του εκκλησιαστικού συμβουλίου. Πέριξ του ναού υπήρχε και νεκροταφείο, ένα από τα τρία του χωριού. Το πρώτο ήταν στην «Κατάκρη», στις «Παναγιές», ως προαναφέρθηκε, το δεύτερο του «αϊ-Θόδωρου» και το τρίτο πολύ κοντά στην πλατεία, στην εκκλησία του αγίου Βασιλείου. Μετά τη δημιουργία του νεκροταφείου στον ενοριακό ναό του αγίου Γεωργίου, τα τρία αυτά καταργήθηκαν και δεν υπάρχουν σήμερα, όπως δεν υπάρχει ούτε ο άγιος Βασίλειος, ούτε οι "Παναγιές".  

Η μεταγενέστερη είσοδος του ναού και η σκαλιστή εντοιχισμένη πέτρα (1840)
(Φωτογραφία: Λευτέρης Αβραμίδης)

     Ο μικρός ναός του αγίου Θεοδώρου του Τήρωνα, εξυπηρετεί και σήμερα τις θρησκευτικές ανάγκες του Μεσοχωριού, όπως και όλου του χωριού. Η μνήμη του μεγαλομάρτυρα γιορτάζεται στις 17 Φεβρουαρίου. Ο ναός γιορτάζει επίσης και το πρώτο Σάββατο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, στη σύναξη των αγίων Θεοδώρων Τήρωνα και Στρατηλάτη. Λόγω της ανάμνησης του θαύματος των κολλύβων την ημέρα αυτή, οι νοικοκυρές πάνε στην εκκλησία (κυρίως στον εσπερινό της παραμονής) μικρούς δίσκους («πιάτα») με κόλλυβα για τις ψυχές των κεκοιμημένων, όπου τελείται επιμνημόσυνη δέηση από τον ιερέα. Λειτουργίες γίνονται αρκετές φορές το χρόνο από πιστούς στο ναΐδριο, όπως και μυστήρια. Αξέχαστες μένουν και οι κατανυκτικές Λειτουργίες του Μεγάλου Σαββάτου, που τελούσε εκεί ο εφημέριος του χωριού, μακαριστός παπα-Σωτήρης Κλεπετούνας.

Η θέα από το ναό προς την είσοδο – έξοδο του χωριού είναι φανταστική!
Στη σκεπή διακρίνεται η προέκταση
(Φωτογραφία: Λευτέρης Αβραμίδης)

     Η μεγάλη ευεργέτιδα Αικατερίνη Μέγαρη, το γένος Παλαιολόγου, από το Μεσοχώρι, που έζησε και δραστηριοποιήθηκε επαγγελματικά στην Τεργέστη, μεταξύ πολλών άλλων δωρεών που έκανε στο χωριό, δώρισε το 1846 και ιερατικά άμφια στον άγιο Θεόδωρο. 

 

Άλλα ιστορικά στοιχεία 

     Αρχαιότερος συνοικισμός του Λειβαρτζίου είναι το Λειβάδιον (Λειβάδι), του οποίου ο πληθυσμός φαίνεται να αυξήθηκε στο τέλος του 4ου μ.Χ. αιώνα. Ήταν η εποχή που καταστράφηκε η Αρχαία Ψωφίδα από δύο αίτια: τους μεγάλους σεισμούς της Αχαΐας και την επιδρομή των Γότθων υπό τον Αλάριχο, το 398. Πολλοί κάτοικοι της ένδοξης αυτής αρχαίας πόλης αναζήτησαν καταφύγιο στις ορεινότερες περιοχές, μεταξύ των οποίων και το Λειβάδι. Απειλούμενοι όμως και εκεί από εχθρικές επιδρομές και τον επικίνδυνο χείμαρρο της Άτσουχας, μια μερίδα κατοίκων μετακινήθηκε ακόμα πιο βόρεια, στην κοιλάδα της Κατάκρης, ως ασφαλέστερη, η οποία εκτιμάται ότι είχε αρχίσει να καλλιεργείται και να κατοικείται στα χρόνια της Γέννησης του Χριστού.

     Η πρώτη ονομασία της νέας αυτής συνοικίας πρέπει να ήταν Λειβαδίτσιον (Λειβαδίτσι), που σημαίνει μικρό Λειβάδι, ενώ η ονομασία Κατάκρη πρέπει να δόθηκε αρκετά αργότερα και σε αντιδιαστολή με το άλλο άκρο του χωριού, την Απανάκρη, όταν αυτό κατοικήθηκε (επάνω-«απάνου» άκρη και κάτω «κάτου» άκρη). Ο δεύτερος αυτός συνοικισμός αναπτύχθηκε περισσότερο στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, κάτι που αποδεικνύεται και από την ανέγερση των δύο εκκλησιών, που σήμερα δεν σώζονται: του Αγίου Ανδρέα (Αγ-Αντρία) και της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Παναγιές), ως προαναφέρθηκε. Το τοπωνύμιο Παναγιές, που είναι και στις μέρες μας γνωστό σαν "Τομαραίικο αμπέλι", βρίσκεται βόρεια της μονής Αγίας Τριάδος κι αμέσως μετά το ρέμα (λαγκάδι) που κατεβαίνει από τον ορεινό όγκο του Κούρου. Η ύπαρξη του παλιού εκείνου νεκροταφείου επιβεβαιώθηκε και πριν λίγα χρόνια, όταν κάτοικος του χωριού ξεκινώντας να χτίσει μικρή αγροικία εκεί, βρήκε ανθρώπινα οστά, ενώ έσκαβε τα θεμέλια. Οι μεγαλύτεροι μάς αφηγούνταν πως οι πέτρες που βρίσκονται στην ομαλή εκείνη περιοχή είναι, πιθανόν, ταφόπλακες.

     Συν τω χρόνω όμως και πριν το τέλος του 15ου αιώνα, που οι τούρκοι κατακτητές έφτασαν στην περιοχή, τόσο οι κάτοικοι του Λειβαδιού, όσο και της Κατάκρης, φαίνεται να είχαν επεκταθεί στο Μεσοχώρι ή Μισοχώρι, έχοντας κτίσει εκεί τα πρώτα ποιμνιοστάσια και αγροικίες, που τα χρησιμοποίησαν ως υποτυπώσεις κατοικίες. Εδώ η δασώδης περιοχή με τις πολλές πηγές, την ξυλεία, τις μικρές, αλλά σημαντικές καλλιεργήσιμες εκτάσεις και τους βοσκότοπους τούς εξασφάλιζε σχετική ευπορία. Αν και ορισμένοι υποστηρίζουν ότι η ονομασία της μεγάλης αυτής συνοικίας («Μισοχώρι») προέρχεται από το ότι ήταν το «μισό χωριό», η επικρατέστερη άποψη είναι διαφορετική: Ήταν στη μέση του χωριού, μεταξύ Κατάκρης και Απανάκρης. Ο νέος αυτός συνοικισμός, εξασφάλιζε ακόμα ένα πλεονέκτημα στους κατοίκους του: λειτούργησε ως κρησφύγετο, αφού μπορούσαν να ελέγχουν τη μοναδική είσοδο του χωριού (τη "μπασά"), για πιθανή εισβολή των κατακτητών. Παράλληλα, τα επόμενα χρόνια ο πληθυσμός της συνικίας συνέχισε να αυξάνει, για να γίνει ο "Αρχοντομαχαλάς", κι αυτό γιατί ήλθαν να κατοικήσουν εύπορες οικογένειες από μακρινές περιοχές, μεταξύ των οποίων του Αναγνώστη Παπαδόπουλου από το Μυστρά, του Ζαφείρη Μητρόπουλου από το Άργος, του Καπετάνου, του Λάμψα, του Πλανήτερου, όπως μας πληροφορούν ιστορικές πηγές.  

     Πολλά-πάμπολλα στοιχεία για τον ναό του αγίου Θεοδώρου, συμπεριλαμβμάνονται στοι περισπούδαστο βιβλίο του Πανεπιστημιακού καθηγητή κ. Στέλιου Μουζάκη, που εκφόθηκε πολύ πρόσφατα. Μπορείτε να δείτε-διαβάσετε περισσότερα γι' αυτό ΕΔΩ.

Ονομασία του Λειβαρτζίου:
 
     Όπως μαθαίνουμε από τους Λειβαρτζινούς συγγραφείς Περικλή Δουδούμη και Αθανάσιος Λέλο, από το Λειβάδιον – Λειβαδίτσιον (εκ του λείβω=σταλάζω νερό) προήλθε και η ονομασία του χωριού, ως εξής: Από τη λέξη Λειβαδίτσιον, συγκόπτεται το πρώτο ι, όπως σιτάρι-στάρι, το δε δ μετατρέπεται σε ρ, όπως κλαδί-κλαρί και σχηματίζεται η λέξη Λειβάρτσι. Το «τσ», όμως, συγχωνεύεται σε ζ και προκύπτει η λέξη Λειβάρζιον. Nα σημειωθεί πως και στην «Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως», του Σπυρίδωνος Τρικούπη, αναφέρεται ως Λειβάρτσι, ενώ στα απομνημονεύματα του Φωτάκου και στα βιβλία των Λειβαρτζινών συγγραφέων ως Λειβάρζιον. Αργότερα, και σε επίσημα κρατικά έγγραφα (π.χ. ΦΕΚ 256Α-28/08/1912), καθώς επίσης και στην πρώτη σφραγίδα της κοινότητος η ονομασία του χωριού είναι Λειβάρτζιον. 

Αποτύπωμα παλαιότερης σφραγίδας της κοινότητος
Το Λειβάρτζι είναι ένα από τα χωριά της περιοχής που διεκδικεί
τον άθλο του Ερυμάνθειου Κάπρου του Ηρακλή στον τόπο του! 

--------------------------------------------------------

Πηγές: 

-  Περικλή Π. Δουδούμη ή Ντουμτούμη: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΣ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ.

-  Αθανασίου Θ. Λέλου: ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΨΩΦΙΔΟΣ ΚΑΙ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ.

-  Αθανασίου Τζώρτζη: ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ.

* Μπορείτε να δείτε/διαβάσετε περισσότερα για τη συνοικία Μεσοχώρι, σε παλαιότερο άρθρο μου στην ηλεκτρονική εφημερίδα ΚΑΛΑΒΡΥΤΑ ΝΕWS, ΕΔΩ

Νίκος Χρ. Παπακωνστανόπουλος, 14.2.2021

https://nikolpapak.blogspot.com/2017/05/blog-post_22.html

 

ΛΕΙΒΑΡΤΖΙ – 14 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821

«Η μεγαλοσύνη των Εθνών δεν μετριέται με το στρέμμα.

Με της καρδιάς το πύρωμα μετριέται και το αίμα».

 
     Ακόμα κι αν είχαν γραφεί πριν το 1821 οι στίχοι αυτοί του μεγάλου μας Κωστή Παλαμά, πολλοί δεν θα μπορούσαν να τους κατανοήσουν, όπως δεν κατανόησαν και αποκαλούσαν «τρέλα» τον ξεσηκωμό «μιας χούφτας» Ελλήνων κατά του κατακτητή, κατά μιας αυτοκρατορίας!
     Οι πρόγονοί μας εκείνοι κράτησαν ψηλά τα Ιδανικά της Φυλής μας κι αυτά τους φώτιζαν το δρόμο. Η ελπίδα έμεινε άσβεστη τετρακόσια χρόνια στην καρδιά τους, όπως η σπίθα μέσα στη χόβολη. Κι όταν ήλθε η κατάλληλη στιγμή, η σπίθα έγινε φλόγα και γιγαντώθηκε!
     Τοπικά μεν και μικρά τα γεγονότα στο Λειβάρτζι και στα γύρω χωριά το 1821 και νωρίτερα, όμως τόσο σημαντικά, που χαλύβδωσαν την ειλημμένη απόφαση για την πολυπόθητη Ελευθερία.
     Μετά την άλωση της Πόλης και προς το τέλος του 15ου αιώνα, οι τούρκοι κατακτητές κατελάμβαναν τις πεδινότερες περιοχές στην Ελλάδα. Οι κάτοικοί τους τότε αναζήτησαν ασφάλεια ορεινότερα. Έτσι, ενισχύθηκαν οι ορεινοί συνοικισμοί, κάτι που έγινε και στον τόπο μας.
     Τόσο το Λειβάρτζι, όσο και τα γύρω χωριά ήταν δυσπρόσιτα στον κατακτητή, λόγω της γεωγραφικής τους θέσης. Χαρακτηριστική έχει μείνει η φράση του διαβόητου δυνάστη του Λάλα, του Αλή-Φαρμάκη, όταν έφτανε στην είσοδο του χωριού, επικεφαλής στρατιωτικού σώματος για να το καταλάβει: «Μπασά έχει, βγασά δεν έχει». Δηλαδή, είσοδο έχει, έξοδο διαφυγής δεν έχει. Σύμφωνα με τα γραπτά κείμενα των Λειβαρτζινών συγγραφέων, ο επίδοξος Αλή-Φαρμάκης οπισθοχώρησε με το στρατό του πριν φτάσει στο χωριό, πλην ενός στρατιώτου, προφανώς ανιχνευτού, ο οποίος προχώρησε, καταδιώχθηκε, φονεύθηκε από Λειβαρτζινούς και τάφηκε στην είσοδο του χωριού. Από τότε το σημείο εκείνο έχει την ονομασία τουρκόμνημα μέχρι σήμερα.
     Πέραν των ντόπιων, αναζήτησαν καταφύγιο στο Λειβάρτζι, λόγω της γεωγραφικής του θέσης, και εύπορες οικογένειες από το Μυστρά, το Άργος και άλλες μακρινές περιοχές. Γνώρισε το χωριό μεγάλη οικονομική άνθηση και κτίστηκαν πολλοί πύργοι, που τα μεγάλα τους υπόγεια χρησιμοποιήθηκαν αργότερα για τον ανεφοδιασμό του αγώνα. Κτίστηκαν ακόμα πολλές εκκλησίες, δύο φορές το μοναστήρι, η Αγία Τριάδα, που έφτασε να έχει περισσότερους από τριάντα μοναχούς και να εξελιχθεί σε μεγάλο πνευματικό φάρο της περιοχής, με σπουδαία βιβλιοθήκη, ονομαστό σχολείο και καταξιωμένους δασκάλους, που κάτω από το

«φοβισμένο φως του καντηλιού

θέριευαν την αποσταμένη ελπίδα»,

όπως χαρακτηριστικά λέει ο Ιωάννης Πολέμης στο ποίημα του «κρυφό σχολειό». Έτσι η Μεγάλη Ιδέα χτιζόταν και στον τόπο μας λιθαράκι-λιθαράκι, όπως σε όλη την Ελλάδα.
     Και ενώ αυτά συνέβαιναν εδώ, πολύ μακριά, στην Οδησσό της Ρωσίας, έμποροι, Λειβαρτζινοί στην καταγωγή μυήθηκαν και στρατολογήθηκαν στη Φιλική Εταιρία. Αυτοί ήταν οι αδελφοί Γεώργιος, Κωνσταντής και Δημήτριος Γιαννόπουλοι. Έπειτα, ακολούθησαν τον Υψηλάντη στη Βλαχία, κατατάχθηκαν στον Ιερό Λόχο και πολέμησαν στο Δραγατσάνι με άλλους Καλαβρυτινούς, όπως τον Αντώνη Τσούνη και τον Ιωάννη Αμβροσιάδη από το Δροβολοβό. Όλοι τους ανέλαβαν με εντολή του Υψηλάντη να εμπνεύσουν κατοίκους διάφορων περιοχών για την Επανάσταση κι αργότερα ήλθαν στην Πελοπόννησο, όπου συνέχισαν να υπηρετούν την Πατρίδα, ενισχυόμενοι και από άλλους συντοπίτες μας των γειτονικών χωριών. Πολύ αργότερα, το 1888, ένα άλλο άξιο Λειβαρτζινό Τέκνο, ο Αρεοπαγίτης Σταύρος Ανδρόπουλος, χρηματοδοτεί την έκδοση του βιβλίου του Φώτη Χρυσανθόπουλου (Φωτάκου), με τίτλο «Βίοι Πελοποννησίων Ανδρών», απ’ όπου και μαθαίνουμε για τους ένδοξους αυτούς προγόνους μας.
     Αρχές του 1821 ο διοικητής της Πελοποννήσου Χουρσίτ Πασάς είχε εκστρατεύσει κατά του Αλή Πασά των Ιωαννίνων και στην θέση του είχε αφήσει ως καϊμακάμη, δηλαδή τοποτηρητή, τον Μεχμέτ Σαλήχ. Ήδη, στην τουρκική πλευρά υπήρχε μεγάλη καχυποψία και ανησυχία για τις κινήσεις των Ελλήνων και ο Μεχμέτ Σαλήχ κάλεσε δόλια στην Τρίπολη πρόκριτους και αρχιερείς της Πελοποννήσου, τάχα για λήψη αποφάσεων. Όσους ανταποκρίθηκαν τους φυλάκισε για να αποδυναμωθεί και να ματαιωθεί η εξέγερση. Πολλοί πέθαναν από τις κακουχίες, μεταξύ των οποίων και ο επίσκοπος Ωλένης και Λειβαρτζίου Φιλόθεος.
     Οι πρόκριτοι των Καλαβρύτων κατευθύνονται προς την Τρίπολη στις 9 του Μάρτη του 1821 για να μην κινήσουν υποψίες. Στην πραγματικότητα όμως επιστρέφουν στην Αγία Λαύρα, ύστερα από υπόδειξη του Ασημάκη Φωτήλα, για να διασκορπιστούν με κάθε μυστικότητα σε όλη την επαρχία και να στρατολογήσουν άνδρες. Μία από τις πρώτες ενέργειές τους, ήταν να εκτελούν τούρκους εισπράκτορες του χαρατσίου, για να συγκεντρώσουν χρήματα για τον αγώνα. Στις 14 του Μάρτη (1821) στο Λειβάρτζι, ο Ξαντάκης Τομαράς πυροβόλησε με το γκρά του από την πολεμίστρα του Πύργου του στη συνοικία Περιτσαίοι δυο τούρκους εισπράκτορες του χαρατσίου που κατηφόριζαν στο Αϊ-Γιαννίτικο καταράχι, ερχόμενοι από τη Μορόχοβα (σημερινή Πλάκα Αχαΐας) και με πολύ δυνατές φωνές, απειλές και προσβλητικές εκφράσεις καλούσαν τους Λειβαρτζινούς να πληρώσουν τους φόρους. Το γεγονός αυτό αναφέρεται από ιστορικούς, όπως ο Σπυρίδων Τρικούπης, και από τους Λειβαρτζινούς εκπαιδευτικούς και συγγραφείς, τον Περικλή Δουδούμη και τον Αθανάσιο Λέλο. Παρόμοια προεπαναστατικά γεγονότα σημειώθηκαν κι άλλα στην περιοχή των Καλαβρύτων, με γνωστότερα της Χελωνοσπηλιάς, της Φροξυλιάς, των Καμενιάνων και του Αγριδιού.

Ο Πύργος του Τομαρά (στον κόκκινο κύκλο)
Πρώτο θέμα το σχολείο-σπάνια φωτογραφία του 1914

     Ο Ξαντάκης Τομαράς ήταν άρχοντας του Λειβαρτζίου και ανήκε στην πολυμελή και εύπορη οικογένεια των Τομαραίων. Η καταγωγή τους ήταν από τον Τόμαρο της Ηπείρου, όπως δηλώνει και το όνομά τους. Είχε κάποια αναπηρία στο ένα πόδι, γι’ αυτό ήταν γνωστός και με το πρόσθετο όνομα Κουτσοξαντάκης. Μια μεγάλη έκταση, κοντά στη Μονή Αγίας Τριάδος, που σύμφωνα με μαρτυρίες μεγαλύτερων ήταν δικός του αμπελώνας, την ξέρουμε και σήμερα ως Τομαραίικο αμπέλι.
     Πολύ αργότερα από τότε, στις μέρες μας, και συγκεκριμένα στη δεκαετία του 1970,ο Σύλλογος Λειβαρτζινών της Αθήνας, ανήγειρε μνημείο στο Αϊ-Γιαννίτικο Καταράχι, όπου έλαβε χώρα το επεισόδιο. Και ο γνήσιος Λειβαρτζινός Θεόδωρος (Λάκης) Κωνσταντίνου, συγγραφέας και εκπαιδευτικός, τοποθέτησε μαρμάρινη πλάκα στο χάλασμα του πύργου του Τομαρά, που γράφει το γεγονός (βλ. πρώτη φωτογραφία).

Το Μνημείο στο αϊ-Γιαννίτικο Καταράχι

     Λίγα  χρόνια μετά, το μνημείο αυτό στο καταράχι υπέστη μεγάλες φθορές και το 1990 τοποθετήθηκε νέο από τον ίδιο Σύλλογο. Τότε, μια γνήσια Λειβαρτζινιά, η Ντίνα Αλιβίζου, ως άλλη Κυρά της Ρω, φρόντισε να κυματίζει περήφανα η εκεί και η Γαλανόλευκη.

Ο εορτασμός της 14ης Μαρτίου στο Λειβάρτζι

     Ένας άλλος Λειβαρτζινός ήρωας, ο Δημητράκης Ινταρές, συγκρότησε και εξόπλισε ομάδα και κατέλαβε τη Μοστενίτσα (σημερινή Ορεινή Ηλείας). Εκεί έκαψε τον πύργο του Λιμάζαγα στις 16 Μαρτίου, θέλοντας να εκδικηθεί για την απαγωγή της Λειβαρτζινής Ελένης (Παπαδοπούλου), κόρη του άρχοντα κυρ-Χριστόδουλου Παπαδόπουλου, που ήταν εξαδέλφη του. Επέστρεψε στο χωριό με πλούσια λάφυρα, τροφές και πολεμοφόδια. Έλαβε μέρος ι στη μάχη του Λάλα, τον Ιούνιο του 1821, όπου με δικό του σχέδιο σκάφτηκαν οχυρώματα και οχυρώθηκαν οι στρατιώτες. Ο ίδιος πολέμησε το 1822 και στην Ακράτα, στην Επάνω Χρέπα, στην Αλωνίσταινα, στο Γερακοβούνι, στην Πάτρα, στον άγιο Βλάσιο όπου και τραυματίστηκε. Το 1824 πολέμησε υπό τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.

Ο Δημητράκης Ινταρές

                   

     Πρόσφατα και με τη συνεργασία του Συλλόγου Λειβαρτινών Αθήνας και του απογόνου του, σκηνοθέτη Δημήτρη Ινδαρέ, τοποθετήθηκε γλυπτή αναπαράσταση του ήρωα στη συνοικία Μεσοχώρι του Λειβαρτζίου, σε πολύ κοντινή απόσταση από το σπίτι του.
     Το Μάρτη του 1821 διοικητής του Σεμπτίου Λειβαρτζίου ήταν ο Ασημάκης Φωτήλας. Αυτός είχε επηρεάσει θετικά ορισμένους Λειβαρτζινούς και συγκρότησαν ομάδες, που ήταν και το πρώτο επαναστατικό σώμα του Λειβαρτζίου, το οποίο αργότερα τέθηκε υπό τις διαταγές του Γιώργη Λεχουρίτη. Οι Λειβαρτζινοί αυτοί ήταν: Ο Παναγιώτης Παπαδόπουτηλος, ο Γιωργάκης Τομαράς, ο Γιαννάκος Καπετάνος, ο Αγγελάκης Οικονομόπουλος, ο Στάθης Πλιάκας. Έτσι, ο Φωτήλας είχε συγκεντρώσει μεγάλο αριθμό ανδρών από το Λειβάρτζι και τα γειτονικά χωριά. Το επαναστατικό αυτό σώμα, μαζί με τους άλλους οπλαρχηγούς και τους επαναστάτες της περιοχής, εξορμούν από την Αγία Λαύρα και απελευθερώνουν τα Καλάβρυτα, στις 21 του Μάρτη, έχοντας ως σημαία το παραπέτασμα της Ωραίας Πύλης της μονής, κάτω από το οποίο ο Παλαιών Πατρών Γερμανός τους είχε ορκίσει στο ιστορικό μοναστήρι. Ο βοεβόδας της πόλης, ο Αρναούτογλου, συνελήφθη και οδηγήθηκε σιδηροδέσμιος στο Λεχούρι, όπου και φυλακίσθηκε στον ιστορικό Πύργο του Λεχουρίτη.

     Θα ήταν παράλειψη να μην αναφέρουμε εδώ κι ένα ακόμα γεγονός που έλαβε χώρα λίγα χρόνια αργότερα: Την απόφαση Ελευθερίας ή Θανάτου, που υπέγραψαν από κοινού Λεχουρίτες, Σοπωτινοί, Κερτεζίτες, Δροβολοβίτες και Λειβαρτζινοί, την 1η του Οκτώβρη του 1825, όταν πληροφορήθηκαν την επιστροφή του Ιμπραήμ στην Τριπολιτσά.
     Φτάνοντας ο Ιμπραήμ στην περιοχή, λεηλάτησε την μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα Τριπόταμα, η οποία τότε ήταν μετόχι της Αγίας Τριάδος Λειβαρτζίου. Στη θέση Διπόταμο, στο Λειβαρταινό, έγινε κάποια μάχη και από τότε το καταράχι εκείνο είναι γνωστό ως  Μπραϊμοκατάραχο. Οι Λειβαρτζινοί έμαθαν για την επέλασή του το πρωί στην εκκλησία του αγίου Γεωργίου και αμέσως έφυγαν προς τα βουνά. Λειτουργούσαν εκείνη την ημέρα δύο ιερείς: Ο παπα-Μασούρας και ο παπα-Γιώργης Οικονόμος. Ο πρώτος πέθανε μέσα στην εκκλησία από ανακοπή. Ο δεύτερος τελείωσε μόνος του τη Λειτουργία, πήρε τα άμφια και τα ιερά σκεύη και κατέφυγε σε μια σπηλιά, τη «Σπηλιά Κονόμου», όπου εκεί ιερουργούσε το επόμενο χρονικό διάστημα, έχοντας για αγία Τράπεζα μια μεγάλη πέτρα. Φαίνεται ότι τελικά ο Ιμπραήμ δεν έφτασε και δεν επιτέθηκε στο Λειβάρτζι.
     Μετά την απελευθέρωση, το Λειβάρτζι γνώρισε μεγάλη άνθηση. Ως έδρα του Δήμου Ψωφίδος είχε πολλές δημόσιες υπηρεσίες και εξελίχθηκε σε μεγάλο εμπορικό και πνευματικό κέντρο της περιοχής. Από τα φημισμένα σχολεία του ξεπήδησαν εξέχουσες προσωπικότητες και πνευματικοί άνθρωποι μεγάλου ύψους. Είναι η γενέτειρα μεγάλων Ευεργετών του χωριού, της Επαρχίας και της Πατρίδος. Και σήμερα, εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο στο πολιτιστικό και ιστορικό γίγνεσθαι της περιοχής.
----------------------------------------------
Σημείωση: Οι φωτογραφίες, πλην της ασπρόμαυρης, είναι του Λευτέρη Αβραμίδη. 

Πηγές:
Φωτίου Χρυσανθόπουλου (Φωτάκου): ΒΙΟΙ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΙΩΝ ΑΝΔΡΩΝ.
Περικλή Π. Δουδούμη ή Ντουμτούμη: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΣ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ.
Αθανασίου Θ. Λέλου: ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΨΩΦΙΔΟΣ ΚΑΙ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ.
Αθανασίου Τζώρτζη: ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ.
 

Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος 13.2.2021

https://nikolpapak.blogspot.com/2017/05/blog-post_22.html

Λαογραφικά της φωτιάς

     Για τον Τιτάνα Προμηθέα, που έκλεψε τη φωτιά από τους θεούς και την έδωσε στους ανθρώπους, υπάρχουν πολλές εκδοχές της μυθολογίας. Για να τιμωρηθεί, όμως, τόσο αυστηρά και φρικτά από τον Δία για την ενέργειά του αυτή, αλυσοδεμένος στην κορυφή του Καυκάσου κι ένας αετός να του κατέτρωγε το συκώτι κάθε μέρα, σημαίνει ότι η φωτιά ήταν κάτι πολύτιμο για τους θεούς, που δεν έπρεπε να την ξέρουν οι άνθρωποι! Κι αν αναλογιστεί κανείς, πως στη σύγχρονη εποχή της ταχύτητας του φωτός υπάρχουν άνθρωποι που ακόμα ανάβουν φωτιά με τη μέθοδο της τριβής των ξύλων, εύκολα φαντάζεται το πόσο μπροστά, αλλά και πόσο «πίσω» είναι ακόμα η ανθρωπότητα!

     Απαραίτητη για το μαγείρεμα τη θέρμανση, το φωτισμό, την τεχνολογία, και πολλές ακόμα χρήσεις, έφερε επανάσταση στη ζωή του ανθρώπου με την ανακάλυψή της. Αξιοσημείωτο ότι χρήσεις της προ πολλών εκατοντάδων αιώνων, βρίσκουν και σήμερα την ίδια εφαρμογή, π.χ. στη διαμόρφωση των μετάλλων. Εξ ίσου αξιοσημείωτη η συμβολή της στη συγκέντρωση της οικογένειας γύρω από το τζάκι, όπως και προ Χριστού, που η θεά Εστία μεριμνούσε για την οικογένεια και την οικογενειακή ζωή.

     Εκτός από τις επιστημονικές έρευνες που το καταδεικνύουν, όλοι μας έχουμε διαπιστώσει τη χαλάρωση και την αποβολή του άγχους και του στρες που νοιώθουμε κοντά της, όταν απολαμβάνουμε την πολύτιμη ζεστασιά της το χειμώνα στο τζάκι κι ακούμε τη «φωνή» της από τις φλόγες της που τρεμοπαίζουν. Το σκάσιμο των ξύλων είναι η δική τους διαμαρτυρία για την προς χάρη μας θυσία τους! Απόλυτα δικαιολογημένα, λοιπόν, έλεγαν οι γονείς μας και οι παππούδες μας ότι «η φωτιά είναι παρέα»! Και, οπωσδήποτε, καθόλου τυχαίο που το πατροπαράδοτο τζάκι δεν έχει χάσει την αίγλη του και την αξία του, παρ’ όλο που η τεχνολογία κινείται με πολύ μεγάλες ταχύτητες.  Όσο όμως είναι ευεργετική η φωτιά, πολύ περισσότερο μπορεί να αποβεί  καταστροφική, αν δεν προσεχθεί.

     Πολλές παροιμίες, πολλά τα τραγούδια της, αλλά και πολλά τα έθιμά της και όχι μια φορά το χρόνο. Το δωδεκαήμερο φροντίζουν να καίει συνέχεια, μέρα και νύχτα, για να μην μπαίνουν οι Καλικάντζαροι στο σπίτι. Συνηθισμένο κι ένα μαγκάλι αναμμένα κάρβουνα στο μύλο τις μέρες αυτές, αφού οι Καλικάντζαροι τη φοβούνται και θα το σκεφτούν πολύ να μπουν να πειράξουν το μυλωνά, ν’ ανακατέψουν και να μαγαρίσουν το αλεύρι και να προκαλέσουν ζημιές στο μύλο.

     Το τηρούμενο έθιμο των ημερών των Χριστουγέννων και της πρωτοχρονιάς, «το πάντρεμα» ή κατ’ άλλους το «αρραβώνιασμα της φωτιάς», αποκτά πάντα τελετουργικό χαρακτήρα και με διάφορες παραλλαγές από περιοχή σε περιοχή. «Πάντρεμα» ή «αρραβώνιασμα» είναι ξύλα από διαφορετικά δέντρα που βάζουν να καούν μαζί.   Κάποιοι χύνουν επάνω σ’ αυτά λίγο λάδι και λίγο κρασί, ψάλλοντας τροπάρια των ημερών ή τραγουδώντας ανάλογα. Ο αριθμός των ξύλων ή το είδος του δέντρου συμβολίζει το νοικοκύρη, τη νοικοκυρά και τα άλλα μέλη της οικογένειας και το τελετουργικό γίνεται για την υγεία τους, την ευτυχία τους και την ευημερία του σπιτιού. Σύμφωνα με κάποιες δοξασίες, εκείνη την ώρα που δεν αλλάζει μόνο ημέρα, αλλά και χρόνος, όποια ευχή η όποια κατάρα και αν κάνει ο άνθρωπος αυτή «θα πιάσει τόπο».

     Στην Ήπειρο αλλά και σε άλλες περιοχές, γυρνώντας από την εκκλησία ανήμερα τα Χριστούγεννα, πρώτη τους δουλειά είναι να βάλουν στο τζάκι χλωρά κλαριά από πουρνάρι και τη στιγμή που καίγονται εύχονται να γεννιούνται θηλυκά ζωντανά, για να μεγαλώσει το κοπάδι. Στην πόλη των Ιωαννίνων, αλλά και σε άλλες πόλεις και χωριά της Ηπείρου, το βράδυ της αποκριάς πρωταγωνιστούν οι γνωστές «τζαμάλες»: Πολύ μεγάλες φωτιές σε κάθε πλατεία, όπου μέχρι το ξημέρωμα της Καθαράς Δευτέρας γύρω της τραγουδούν και χορεύουν μεταμφιεσμένοι. Σε μια άκρη της φωτιάς βράζει μεγάλο καζάνι με φασολάδα για τους συμμετέχοντες και τους περαστικούς.

                      

Τζαμάλες στα Γιάννενα
(Φωτογραφία: https://www.travelstyle.gr/tzamales-apokriatiko-ethimo-iwannina-gledi/)

     Όταν η φωτιά δεν ανάβει εύκολα, της λέμε «γλυκόλογα» και την «καλοπιάνουμε»! Της «λέμε» ότι «θα ψήσουμε πολλά κρέατα, θα μοσχοβολήσει το σπίτι, η γειτονιά, ο μαχαλάς και το χωριό ολόκληρο»! Τότε αυτή «χαίρεται» και ανάβει! Δεν τη βλαστημάμε, δεν τη μουτζώνουμε κι ούτε της γυρίζουμε την πλάτη, γιατί είναι γρουσουζιά. Ένα αναμμένο ξύλο (δαυλί) μας προστατεύει από τα ξωτικά και τον «οξαποδώ, τη νύχτα που θα βγούμε έξω. Αν δεν μπορούμε να έχουνε ή να κρατήσουμε δαυλί, ένα αναμμένο τσιγάρο κάνει το ίδιο. Όταν κατά την καύση των ξύλων απελευθερώνονται αέρια από εγκλωβισμένη σε αυτά υγρασία και η φωτιά «φυσάει», τότε ή κάποιος μας μελετάει, ή κάποιος μας γλωσσοτρώει. Η απελευθέρωση αερίων λόγω υγρασίας, προκαλεί και μικρές «εκρήξεις» («σκάνε τα ξύλα»), που αυτό θεωρείται ευεργετικό για την απομάκρυνση των ξωτικών, π.χ. καλικάντζαρων το δωδεκαήμερο των Χριστουγέννων. Πρακτικά, όμως, είναι και επικίνδυνο για πρόκληση πυρκαγιάς στο σπίτι από το τζάκι.    

    Πρωταγωνιστικός ο ρόλος της φωτιάς και στα έθιμα του αϊ-Γιάννη του Κλήδονα (24 Ιουνίου-κυρίως όμως την παραμονή το βράδυ). Για το «πήδημα της φωτιάς» το βράδυ αυτό, υπάρχουν διάφορες δοξασίες: Άλλοι λένε πως έτσι… φύγουνε οι ψύλλοι και οι κοριοί! Κάποιοι κάνουν ευχές για καλή υγεία και απαλλαγή από κάθε κακό. Για άλλους το έθιμο προβάλλει τη διάσταση της καθαρτήριας δύναμής της. Ορισμένοι κρατούν μια πέτρα και τη στιγμή του πηδήματος την πετούν πίσω, να φύγουν/να μείνουν πίσω και μακριά όλα τα κακά. Εδώ δεν έλειπαν, φυσικά, και τα… παρατεταγμένα ανδρικά μάτια, κοιτάζοντας διακριτικά αδιάκριτα τη στιγμή που τα κοριτσόπουλα πήδαγαν τη φωτιά, αφού το παντελόνι ήταν αυστηρά ανδρικό ένδυμα!

  Η φωτιά θεωρείται και το καταλληλότερο μέσο να λυθούν (να καούν) τα κάθε είδους αντικείμενα που έχουν χρησιμοποιηθεί για τα μάγια, εφ’ όσον βρεθούν και αφού «διαβαστούν» από «ειδικούς».

 

 
     Γνωστές παροιμίες κα παροιμιώδεις εκφράσεις:
-  Το στραβό ξύλο στη φωτιά θα σ(ι)άξει.
-  Μην παίζεις με τη φωτιά.
-  Βάζω τα χέρια μου στη φωτιά (για κάποιον).
-  Πέφτω στη φωτιά (για κάποιον).
-  Άλλος ανάφτει τη φωτιά κι άλλος τη συνταυλάει.
-  Καπνός χωρίς φωτιά δεν βγαίνει.
-  Μην ανάβεις φωτιές που δεν μπορείς να σβήσεις.
-  Μη βάζεις φωτιές.
-  Φωτιά και λάβρα.
-  Το νερό με τη φωτιά φίλοι δεν γίνονται.
-  Η φωτιά με τ’ άχυρα δεν κάνουν μαζί.
-  Μην παίζεις με τη φωτιά.
--------------------------------
 
Πηγή: Εγκυκλοπαίδεια «ΕΛΛΑΔΙΚΗ»

Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 11.2.2021

https://nikolpapak.blogspot.com/2017/05/blog-post_22.html

Ο Μεγάλος Ευεργέτης ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ή ΣΠΗΛΙΩΤΑΚΗΣ, το δημοτικό Σχολείο Λειβαρτζίου (Καλαβρύτων) και προϋπάρχοντα σχολεία στο ιστορικό κεφαλοχώρι

Πολιτιστική εκδήλωση στο σχολείο - λαογραφικό μουσείο (φωτογραφία Λευτέρης Αβραμίδης)

«Μάλλον φιλούσιν οι ποιήσαντες ευ τους παθόντας

ή οι παθόντες ευ τους ποιήσαντας»

            (Περισσότερο αγαπούν οι ευεργέτες τους ευεργετημένους,

παρά οι ευεργετημένοι τους ευεργέτες)

Αριστοτέλης

 

        Εκείνους τους πολύ δύσκολους καιρούς, λίγο μετά την απελευθέρωση και ύστερα από τετρακόσια χρόνια τουρκικής σκλαβιάς, ο ΣΠΥΡΙΔΩΝ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ  ή   ΣΠΗΛΙΩΤΑΚΗΣ, κατόρθωσε το ακατόρθωτο! Ο Λειβαρτζινός δάσκαλος και συγγραφέας Περικλής Δουδούμης γράφει: «Εις εποχήν, καθ’ ήν τρώγλαι και κατώγια εχρησιμοποιούντο διά σχολεία, έσχε την μεγαλοφυή και φιλάνθρωπον έμπνευσιν, να οικοδομήση σχολείον  περίλαμπρον, σπάνιον δε μέχρι σήμερον, φέρον την πρόσοψιν, περίπου, της Σιναίας Ακαδημίας…»!  Ο σύγχρονος, ή και λίγο μεταγενέστερος του Δουδούμη, επίσης Λειβαρτζινός δάσκαλος και συγγραφέας, Αθανάσιος Λέλος, γράφει:  «Έκτοτε, ως φάρος  το σχολείον του, (του Σπηλιωτάκη) χύνει το άπλετον φώς του εις τους Λειβαρτζινούς…»!
      Φτωχόπαιδο ο Σπηλιωτάκης από την Απανάκρη (συνοικία του Λειβαρτζίου), γιος του ιερέα Σακελλαρίου, γεννήθηκε το 1770. Το σπίτι του, σπιτάκι μόλις λίγων τετραγωνικών, δίπλα στις εκκλησίες του Ταξιάρχη και του αγίου Χαραλάμπους, δεν υπάρχει σήμερα, κάτι που πρέπει να μας κάνει όλους να ντρεπόμαστε. Μα και φωτογραφία του που ζήτησε ο διευθυντής του σχολείου στο παρελθόν από τους συγγενείς, για την ανέγερση προτομής του, δεν βρέθηκε.

Το ταπεινό σπιτάκι του μεγάλου ευεργέτη (στο κόκκινο κύκλο-δεν υπάρχει σήμερα)
στη συνοικία Απανάκρη του Λειβαρτζιου
(Φωτογραφία από το λεύκωμα του Συλλόγου Λειβαρτζινών Αθήνας
«Το Λειβάρτζι χτες και σήμερα», έκδοση 2005) 

     Σε νεαρή ηλικία έφυγε για την Τεργέστη, όπου εργαζόμενος στους εκεί επιχειρηματίες αϊ-Γιαννίτες Γεωργακόπουλους, (αϊ-Γιάννης: συνοικία του Λειβαρτζίου), διακρίθηκε για την εντιμότητά του και την εργατικότητά του. Παντρεύτηκε την αδελφή των Γεωργακόπουλων Αναστασία και δεν απέκτησαν τέκνα. Γρήγορα εξελίχθηκε σε επιτυχημένο οινοπνευματέμπορο και απέκτησε μεγάλη περιουσία, ποτέ όμως δεν ξέχασε τη γενέτειρά του και το όνειρο έγινε  ΘΑΥΜΑ, μόνο που ο ίδιος δεν πρόλαβε να το δει. Πέθανε το 1848 στην Πάτρα και τάφηκε στο νεκροταφείο του αγίου Ανδρέου, χωρίς το Λειβάρτζι να ξέρει πού είχε ταφεί! Λίγα χρόνια αργότερα ο τάφος του «εξαφανίστηκε».
     Στην Πάτρα τροποποίησε παλαιότερη διαθήκη του, με την οποία είχε παραχωρήσει το σπίτι του στην Τεργέστη στο πανεπιστήμιο. Με τη νέα διαθήκη του όριζε τα εισοδήματα από το σπίτι του στην Τεργέστη, να διατίθενται κατά ένα τέταρτο για υποτροφία ενός Λειβαρτζινού μαθητή κάθε χρόνο και κατά τρία τέταρτα για τη μισθοδοσία δύο δασκάλων του Ελληνικού σχολείου του χωριού του. Μεταξύ των πολλών Λειβαρτζινών που ευεργετήθηκαν από τη διαθήκη του, ήταν ο ιδρυτής της ΧΡΩΠΕΙ Σπήλιος Οικονομίδης, ο Αρεοπαγίτης Σταύρος Ανδρόπουλος, ο βουλευτής Ανδρέας Παπαγιαννακόπουλος, ο εκπαιδευτικός-ιδρυτής του ομώνυμου εκπαιδευτικού οργανισμού στον Πειραιά Περικλής Παπαϊωάννου.
     Οκτώ χρόνια μετά το θάνατό του Σπυρίδωνος Σακελλαρίου ή Σπηλιωτάκη, και σύμφωνα πάντα με το κληροδότημά του, άρχισε η ανέγερση του εκπαιδευτικού μεγάρου στο Λειβάρτζι (1856), συνολικής δαπάνης 160.000 δραχμών. Αστρονομικό το χρηματικό ποσό για την εποχή, αν λάβει υπ’ όψη του κανείς ότι μια οκά κρέας είχε 48 λεπτά. Εκλιπόντος του μεγάλου ευεργέτη, το ερειπωμένο πλέον σπίτι του στην Τεργέστη επωφελήθηκε με σκανδαλώδη τρόπο και έναντι ευτελούς αξίας το Δημόσιο.
     O Λειβαρτζινός εκπαιδευτικός και συγγραφέας Περικλής Π. Δουδούμης ή Ντουντούμης, στην αρχή του βιβλίου του «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΣ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ», έκδοση 1941, συμπεριλαμβάνει ο εξής αφιερωματικό κείμενο:

ΑΦΙΕΡΩΣΙΣ

Προς

Τον Μέγαν Ευεργέτην της Πατρίδος μας, μακαρίτην

ΣΠΥΡΙΔΩΝΑ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ ή

ΣΠΗΛΙΩΤΑΚΗΝ

     Προς Σε μακαρία και αγγελική ψυχή το ελάχιστον τόδε έργον μου αφιερώ, ίνα κοσμήσω τούτο δια του Σεπτού ονόματός Σου, ως ελάχιτον δείγμα Αϊδίου ευγνωμοσύνης μικρού τέκνου της γεννησάσης Σε Πατρίδος.
     Εκ των ουρανώ δε όπου μετά των αγγέλων η ψυχή Σου συναγάλλεται, Σύγγνωθι, εάν επί 100ετίαν όλην από του θανάτου Σου (1848), ουδέν εκ των τόσων πνευματικών τέκνων Σου, τα οποία ως άλλη φιλόστοργος όρνις περιθάλψας, ουδέν λέγω τούτων, αλλ’ ούτε και Δήμος, ούτε Κοινότης, ούτε ιδιώτης τις ευηρεστήθη, ελάχιστον αποτίων φόρον ευγνωμοσύνης να στήση δια την μνήμην Σου ένα κενοτάφιον, ένα σταυρόν, μίαν πέτραν εις την οποίαν να χαράξη το Όνομά Σου.

                                                                       Ευλαβώς ανατίθημι

                                                                           Ο συγγραφεύς

                                                             ΠΕΡΙΚΛΗΣ Π . ΔΟΥΔΟΥΜΗΣ

                                                                      ή ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗΣ

    Αναμφισβήτητα, δεν θα υπήρχαν καλύτερα λόγια που να εκφράζουν την ευγνωμοσύνη όλων μας προς τον Λειβαρτζινό ευεργέτη των ευεργετών, αλλά και καλύτερα λόγια ελέγχου και αυτοκριτικής.
     Πολύ αργότερα, το 1928, ο διευθυντής εντοίχισε μαρμάρινη πλάκα στο σχολείο, με τις λέξεις: «ΩΚΟΔΟΜΗΘΗ ΔΑΠΑΝΗ ΣΠΥΡΙΔΩΝΟΣ ΣΑΚΕΛΛΑΡΙΟΥ 1860». Με πρωτοβουλία του ίδιου διευθυντή καθιερώθηκε και τελείται από τότε ανελλιπώς κάθε χρόνο μνημόσυνο στη μνήμη του κτήτορα του εκπαιδευτικού μεγάρου, με τη συμμετοχή όλων των μαθητών και του διδακτικού προσωπικού. Ως ημέρα τέλεσης του μνημοσύνου όρισε την ημέρα της ονομαστικής του εορτής, του αγίου Σπυρίδωνος στις 12 Δεκεμβρίου, με παράλληλη πάνδημη συμμετοχή των κατοίκων.

Φωτογραφία
Άνω: Λευτέρης Αβραμίδης
Κάτω: Από το Λεύκωμα του Συλλόγου Λειβαρτζινών Αθήνας
"Το Λειβάρτζι χτες και σήμερα", έκδοση 2005

     Αμέσως μετά την ανέγερση του μεγαλοπρεπούς αυτού εκπαιδευτικού μεγάρου, εγκαταστάθηκαν εκεί το δημοτικό και το Ελληνικό σχολείο, περί το 1960. Το δημοτικό λειτούργησε ως μονοθέσιο ή διθέσιο τα πρώτα χρόνια και το 1914 ως πολυθέσιο. Το 1918 ενοποιήθηκε με αυτό και το σχολείο θηλέων(!), το οποίο είχε συσταθεί το 1888, αλλά λειτουργούσε ακανόνιστα, λόγω έλλειψης δασκάλας. Το 1924, με φροντίδες του διευθυντή και χορηγία του Γεωργίου Σταμάτη, ιδρύθηκε βιβλιοθήκη με 300 τόμους εγκυκλοπαιδικού περιεχομένου. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα (1938) σ’ αυτή προστέθηκε και η βιβλιοθήκη του μέχρι τότε ημιγυμνασίου-Ελληνικού, το οποίο λειτουργούσε περισσότερα από εκατό χρόνια πριν και καταργήθηκε. Ένα χρονικό διάστημα, μάλιστα, το Ελληνικό στεγάστηκε και στη μονή Αγίας Τριάδος Λειβαρτζίου, με τη συναίνεση του τότε οικείου αρχιερέως Κυρρίλου (πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους-ΓΑΚ).
     Εκτός από τη βιβλιοθήκη με το μεγάλο αριθμό βιβλίων και τις «βαρειές» εγκυκλοπαίδειες που χρησιμοποιήσαμε και οι μαθητές της δεκαετίας του 1960, όπως και οι μεταγενέστεροι, ένας επίσης μεγάλος αριθμός εποπτικών μέσων διδασκαλίας, π.χ. δοκιμαστικών σωλήνων, φυλασσόταν με τάξη σε προθήκες. Ειδικά στις παραδόσεις των μαθημάτων της φυσικής πειραματικής και της χημείας αποτελούσαν πολύ χρήσιμα όργανα και άμβλυναν την παρατήρηση και τη φαντασία των μαθητών. Ένας επίσης μεγάλος αριθμός αρχαίων αποφθεγμάτων και περικοπών της αγίας Γραφής σε μικρότερα και μεγαλύτερα κάδρα, κοσμούσε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους του σχολείου, προσελκύοντας εύκολα τα βλέμματα μαθητών και επισκεπτών και διδάσκοντας σιωπηλά. Εκτός από τις ιερές εικόνες σε περίοπτες θέσεις των αιθουσών, υπήρχαν και πολλές εικόνες ηρώων του 1821 και σύμβολα του αγώνα του Μεγάλου Ξεσηκωμού, καθώς και εικόνες από το έπος του 1940. Απαραίτητοι και οι γεωγραφικοί χάρτες σε κάθε αίθουσα, όπως και ο χάρτης με το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου, για τα μαθήματα της ανθρωπολογίας και της υγιεινής που διδάσκονταν οι μαθητές των μεγάλων τάξεων. Μεταξύ όλων αυτών και ομοίωμα ανθρώπινου σκελετού. Απόλυτα δικαιολογημένη, λοιπόν, η άποψη ότι το «παλιό» δημοτικό σχολείο και μόνο, παρείχε υψηλού επιπέδου εκπαίδευση και παιδεία. 
     Από τη δεκαετία του 1950 οι θέσεις των δασκάλων άρχισαν να μειώνονται. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 το σχολείο ήταν τριθέσιο με περισσότερους από διακόσιους μαθητές, σταδιακά έγινε διθέσιο, μονοθέσιο και έκλεισε τον Ιούνιο του 2011, έχοντας τότε δύναμη τριών μόνο μαθητών. Ήταν τέτοια η ακτινοβολία του εκπαιδευτηρίου αυτού, που όχι μόνο μαθητές από το Λειβάρτζι και τα γύρω χωριά, αλλά και πολλοί ακόμα από μακρινές περιοχές φοίτησαν στο παρελθόν: από τα χωριά της Βλασίας, της Λαμπείας και της Τριταίας! Όλοι oι δάσκαλοί του υπηρέτησαν με τον ίδιο ζήλο τόσο το εσωσχολικό, όσο και το εξωσχολικό έργο, αφήνοντας μεγάλες παρακαταθήκες. Την ακτινοβολία του στα 155 χρόνια λειτουργίας του, μαρτυρεί ακόμα και ο μεγάλος αριθμός επαίνων και διακρίσεων που είχε λάβει το πνευματικό αυτό ίδρυμα από τις προϊστάμενες υπηρεσίες και το υπουργείο παιδείας.
     Η τελευταία ημέρα λειτουργίας του ως σχολείο, πλαισιώθηκε από μια λαμπρή τελετή «κλεισίματος» και με πολλά συναισθήματα και αναμνήσεις. Παρ’ όλο που η ανακοίνωση της δημοτικής αρχής τότε για τη μετατροπή του σε λαογραφικό μουσείο καταχειροκροτήθηκε με ενθουσιασμό από τους παρευρισκόμενους, οι δυσκολίες και τα εμπόδια που αντιμετωπίστηκαν στη συνέχεια δεν ήταν μικρά. Το πείσμα και η θέληση, όμως, των Συλλόγων Λειβαρτζινών Αθήνας και Πάτρας, είχε σαν αποτέλεσμα οι πολλές αίθουσες του σχολείου να φιλοξενούν σήμερα το «Κέντρο Λαογραφίας και Λειβαρτζινής Παράδοσης» (ΚΕ.ΛΑ.ΛΕΙ.ΠΑ.) με πολύ μεγάλο αριθμό εκθεμάτων, που συνεχώς εμπλουτίζονται.     
     Μεταξύ των εκθεμάτων του, ευρίσκεται και πιστό αντίγραφο της «φορεσιάς του Καλαβρυτινού αγωνιστή του 1821», που ευγενικά παραχωρήθηκε από την ΠΑΓΚΑΛΑΒΡΥΤΙΝΗ ΕΝΩΣΗ στις 12 Οκτώβρη του 2014, σε μια λαμπρή εκδήλωση, αντάξια του θέματος. Οι προσπάθειες συνεχίζονται ακάματα, για την συλλογή κι άλλων παρόμοιων εκθεμάτων από άλλα μέρη της πατρίδας μας, για να τονιστεί έτσι η συνέχεια και η κοινή πορεία των διαφορετικών περιοχών. Το ίδιο γίνεται και με τα υφαντά του αργαλειού και με άλλα έργα τέχνης.
     Αξίζει ν’ αναφερθεί εδώ και η «αίθουσα ενθυμημάτων», με προσωπικά αντικείμενα και φωτογραφίες Λειβαρτζινών, που με το δικό του τρόπο ο καθένας συνέβαλαν στη πολιτιστική και ιστορική κληρονομιά (π.χ. ευεργετών, μεγάλων προσωπικοτήτων, πολεμιστών, αλλά και απλοϊκών ανθρώπων).
     Δύο ακόμα μεγάλες αίθουσες φιλοξενούν το «Λειβαρτζινό Σπίτι»*, που είναι ένα πιστό «ξαναζωντάνεμα» της παραδοσιακής αγροτικής ορεινής κατοικίας. Ειδικοί του υπουργείου πολιτισμού που επέβλεψαν τη μετατροπή του σχολείου σε μουσείο και την εν γένει οργάνωσή του, χαρακτήρισαν ως ένα από τα λίγα πολυθεμετικά μουσεία στη χώρα μας το ΚΕ.ΛΑ.ΛΕΙ.ΠΑ.. Με τη νέα του αυτή μορφή το διατηρητέο με νόμο της Πολιτείας κτήριο, συνεχίζει να παρέχει παιδεία, που αυτός ήταν και ο σκοπός του κτήτορα, άλλωστε.
    Στις αίθουσες του λαογραφικού έχουν δοθεί ονόματα μεγάλων Λειβαρτζινών ευεργετών, π.χ. «Ιωάννης Ανδρόπουλος», και σε μία εξ αυτών στεγάζεται μεγάλη βιβλιοθήκη, με την ονομασία «Θεόδωρος Κωνσταντίνου». Ο Θεόδωρος Κωνσταντίνου ήταν εκπαιδευτικός δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, συγγραφέας και ευεργέτης του χωριού.
     Να σημειώσουμε ακόμα, ότι το ετήσιο μνημόσυνο στον ευεργέτη μετά το κλείσιμο του σχολείου γίνεται μερίμνη της κοινότητας, την ημέρα της ονομαστικής του εορτής, όπως είχε καθιερωθεί από το 1928.   

Εκθέματα του Λαογραφικού Μουσείου (Φωτογραφίες Λευτέρης Αβραμίδης)

     Πολύ πρόσφατα και με δαπάνες των Συλλόγων Λειβαρτζινων Αθήνας και Πάτρας, κατασκευάσθηκε εντός και σε ανοιχτό χώρο (σε ένα από τα δύο εσωτερικά μικρά προαύλια) του σχολικού συγκροτήματος βωμός, προς τιμήν του μεγάλου ευεργέτη και κτήτορα, με χαραγμένες σε μαρμάρινη πλάκα τις λέξεις:

ΣΠΗΛΙΟΥ ΣΠΗΛΙΩΤΑΚΗ

ΤΟ ΕΡΓΟΝ ΥΜΝΕΙΤΕ

ΑΥΤΟΝ ΔΕ ΕΥΓΝΩΜΟΝΕΙΤΕ

     Εκτός από τη χαραγμένη επιγραφή, ο βωμός φέρει στην πρόσθια επιφάνειά του ανάγλυφο ένα περιστέρι -σύμβολο του πνεύματος- σε τηνιακό μάρμαρο από τηνιακό γλύπτη. Το γλυπτό αυτό είναι ένθετο σε Λειβαρτζινή πελεκητή πέτρα, ίδια με τις πέτρες που έχει χτιστεί το σχολείο. Τα αποκαλυπτήρια του βωμού έγιναν στις 27 Δεκεμβρίου 2014, σε μια σεμνή εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία του πρόεδρου του τοπικού διαμερίσματος Λειβαρτζίου κ. Παναγιώτη Καλογεράκη και των αναφερομένων Συλλόγων. 
     Αν ήθελε κανείς να κάνει μια επιγραμματική περιγραφή του σχολείου, πέρα από την πολύ επιβλητική πέτρινη αρχιτεκτονική του, σίγουρα θ’ αναφερόταν στις πολλές και μεγάλες ανατολικές αίθουσες, στα πέντε προαύλια (τρία μεγάλα εξωτερικά και δύο μικρά εσωτερικά), στις τρείς τουαλέτες για το μεγάλο αριθμό παιδιών, στο μαγειρείο που λειτούργησε για τα σχολικά συσσίτια. Με δαπάνη του Συλλόγου Λειβαρτζινών Αμερικής κτίστηκαν και λειτούργησαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960 τα λουτρά, κάτι εντελώς πρωτοπόρο για σχολείο. Τα προϊόντα του σχολικού ανθόκηπου, π.χ. φυτώριο καρυδιάς, ενίσχυαν το ταμείο του σχολικού συνεταιρισμού, το οποίο σε πολύ χαμηλές τιμές διέθετε τετράδια και γενικά γραφική ύλη. Οι σχολικές γιορτές έχουν αφήσει εποχή, όπου σε μεγάλες θεατρικές παραστάσεις τους ρόλους υποδύονταν οι μαθητές με εξαιρετική επιτυχία. Στο εμπρός μεγάλο προαύλιο είναι και το ηρώο του χωριού, μπροστά στο οποίο γίνονται οι επιμνημόσυνες δεήσεις και απαγγελίες ποιημάτων στις εθνικές γιορτές. Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί εδώ και το μοναδικό στην περιοχή σχολικό συνέδριο, που έγινε επί διευθύνσεως του εκ Σειρών Καλαβρύτων δασκάλου-διευθυντή Αναστασίου Παναγόπουλου. Μετά το τέλος του συνεδρίου, η φιλοξενία των συνέδρων στην πλατεία του χωριού ήταν Αβραμιαία, το όλο γεγονός δε, έλαβε μεγάλη δημοσιότητα από τα μέσα ενημέρωσης της εποχής. Τα παιδαγωγικά συμπεράσματα από το συνέδριο αυτό, δημοσιεύθηκαν σε επιστημονικά περιοδικά.

Μαθητές των μικρών τάξεων του σχολείου
με τον αείμνηστο δάσκαλο-διευθυντή Αναστάσιο Παναγόπουλο- 
-τέλη δεκαετίας 1950
(Φωτογραφία: Από το Λεύκωμα του Συλλόγου Λειβαρτζινών Αθήνας
"Το Λειβάρτζι χτες και σήμερα", έκδοση 2005)

     Είναι πραγματικά να θαυμάζει κανείς τον τρόπο που λειτουργούσε αυτό το σχολείο. Ένα ακόμα γεγονός που αναφέρει ο δάσκαλος Αναστάσιος Παναγόπουλος στην ενδεκαετή θητεία του στο χωριό (1952-1963) το μαρτυρεί: Στην επίσκεψή του ο τότε υπουργός παιδείας Αχιλλέας Γεροκωστόπουλος στο χωριό, πήγε και στο σχολείο. Λίγο πριν φτάσει στον προαύλιο χώρο, σκόνταψε και τραυματίστηκε ελαφρά στα χέρια. Αμέσως τότε οι μαθητές της ειδικευμένης ομάδας πρώτων βοηθειών, φόρεσαν τα περιβραχιόνιά τους με τον ερυθρό σταυρό και οδήγησαν τον τραυματία στο φαρμακείο του σχολείου. Εκεί, με εντυπωσιακή επιδεξιότητα και ταχύτητα του περιποιήθηκαν τα τραύματα. Ο υπουργός παρακολουθούσε έκθαμβος τις προσεκτικές κινήσεις των μαθητών, όπως και την όλη πρωτοποριακή ετοιμότητα και οργάνωση αντιμετώπισης έκτακτων περιστατικών, ευχαριστώντας τους μαθητές και συγχαίροντας πολλές φορές τους δασκάλους. Σε λίγες μέρες, ένας ακόμα έπαινος του υπουργείου έφτανε στο σχολείο. 

    Για ιστορικούς λόγους να σημειώσουμε ότι προγενέστερα σχολεία που καταγράφονται στα ιστορικά βιβλία των Λειβαρτζινών συγγραφέων και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους είναι αυτό της ιστορικής Μονής Αγίας Τριάδος Λειβαρτζίου, το οποίο γνώρισε πολύ μεγάλη ακμή. Λειτούργησε από τα πρώτα χρόνια της ιδρύσεώς της  (τελευταίο τέταρτο του 17ου αιώνα, μέχρι το τέλος της δεκαετίας 1820), ως αναφέρεται και στα «Ελληνικά Γράμματα» επί τουρκοκρατίας).  Το σχολείο της μονής επαναλειτούργησε με νόμο του Καποδίστρια το 1829, όμως διαλύθηκε και πάλι με τη διάλυση του μοναστηριού περί το 1835. Τότε υποβλήθηκε ομαδικό αίτημα Λειβαρτζινών με τις υπογραφές τους προς την «επί των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Β.¹ Γραμματείαν της Επικρατείας», με ημερομηνία 21 Μαρτίου 1935 για την επανασύστασή του. Η απάντηση που δόθηκε ήταν «να πηγαίνουν οι παίδες εις το πλησιέστερον σχολείον, έως ότου συστηθή νέον». (Πηγή: Γενικά Αρχεία του Κράτους). Υπάρχει, όμως, και η πληροφορία ότι το σχολείο της μονής συνέχισε να λειτουργεί, ενδεχομένως με κάποια προβλήματα, αφού αναφέρεται ότι το 1839 το επισκέφθηκε ο καταγόμενος από το γειτονικό Λεχούρι επίσκοπος Κυναίθης Βαρθολομαίος και το ενίσχυσε.  

Το καθολικό της ιστορικής μονής Αγίας Τριάδος Λειβαρτζίου ως έχει σήμερα, 
η οποία ήταν και σχολείο
(Φωτογραφία: Λευτέρης Αβραμίδης)

     Από το 1767, αναφέρεται ότι λειτούργησε ως σχολική αίθουσα και ο ναός του αγίου Γεωργίου Λειβαρτζίου, προφανώς παράλληλα με το σχολείο της Αγίας Τριάδος. Ενδεχομένως ο ναός αυτός χρησιμοποιήθηκε για το λόγο αυτό και πριν το 1768, οπότε και εγκαινιάστηκε. Ως σχολεία στο Λειβάρτζι αναφέρεται ότι είχαν λειτουργήσει και ο ναός της αγίας Παρασκευής, ο Πύργος του Τομαρά και οι οικίες Αβδελόπουλου, Μεϊντάνη και Λέλου.
     Την πρώτη μετακατοχική περίοδο (τέλος δεκαετίας 1950-αρχές 1960) λειτούργησε μονοθέσιο δημοτικό σχολείο και στο Λειβατρζινό (συνοικισμός του Λειβαρτζίου κι αυτό). Στην αρχή χρησιμοποιήθηκε ως σχολική αίθουσα η μικρή εκκλησία του αγίου Βλασίου, για τους 50-60 μαθητές του συνοικισμού. Λίγα χρόνια αργότερα, και ενώ η δύναμη των μαθητών αυτών είχε μειωθεί, κτίσθηκε λυόμενο οίκημα και συνέχισε να λειτουργεί αυτό ως σχολείο για αρκετά ακόμη χρόνια, σε κοντινή απόσταση από την εκκλησία. Η κατασκευή του έγινε από Ιταλική εταιρία, σύμφωνα με το πρόγραμμα πολεμικών αποζημιώσεων 1940-41.

Η εκκλησία του αγίου Βλασίου
και το λυόμενο - "προκάτ" δημοτικό σχολείο στο Λειβαρτζινό
(φωτογραφία εκκλησίας: Λευτέρης Αβραμίδης)

     Ίσως αναρωτηθεί κανείς, κλείνοντας αυτό το αφιέρωμα: Με τόσο μεγάλο και θαυμαστό πλούτο αξιών, μεγάλων προσωπικοτήτων και ηγητόρων που είχαμε, πώς καταφέραμε και πτωχεύσαμε; Εδώ σαν απάντηση θα μπορούσε να είναι το ρηθέν δια του αρχαίου ημών Δημοσθένη: «Προς γαρ το τελευταίον εκβάν, δι’ έκαστον των πριν υπαρξάντων κρίνεται».
   ----------------------------  

Πηγές:
-  Περικλή Π. Δουδούμη ή Ντουντούμη: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΩΜΟΠΟΛΕΩΣ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ ΤΩΝ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ.
-  Αθανασίου Θεοδ. Λέλου: ΙΣΤΟΡΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΨΩΦΙΔΟΣ ΚΑΙ ΛΕΙΒΑΡΖΙΟΥ.
-  Αθανάσιος Δ. Τζώρτζης: ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ.
-  ΓΑΚ.
-  Περιοδικό ΠΑΓΚΑΛΑΒΡΥΤΙΝΟΝ ΒΗΜΑ.
-  Νίκου Χρ. Παπακωνσταντόπουλου: ΛΕΙΒΑΡΤΖΙ, Σ’ ΕΥΧΑΡΙΣΤΩ!
-  Νίκου Χρ. Παπακωνσταντόπουλου: Προσωπικό αρχείο.

* Για το Λαογραφικό Μουσείο (ΚΕ.ΛΑ.ΛΕΙ.ΠΑ) και το "Λειβαρτζινό σπίτι" μπορείτε να δείτε/διαβάσετε περισσότερα ΕΔΩ

Νίκος Χρ. Παπακωνσταντόπουλος, 29.1.2021

https://nikolpapak.blogspot.com/2017/05/blog-post_22.html